Áp lực trừng phạt đè nặng lên Nga

Khi Nga đang tiến hành các cuộc đàm phán hòa bình trực tiếp với Ukraine sau 4 năm xung đột, nguồn tài trợ mạnh mẽ nhất cho chiến dịch của Điện Kremlin đang chịu áp lực ngày càng lớn.

Doanh thu từ dầu khí, mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Nga, đã giảm khoảng 20% trong năm 2025 so với năm trước đó, xuống mức thấp nhất trong vòng 5 năm qua. Năm ngoái, doanh thu này cũng đã giảm gần 25%, theo số liệu của Bộ Tài chính Nga. Nguồn thu từ dầu khí chỉ còn chiếm chưa đến 23% ngân sách liên bang Nga, mức chưa từng thấy trong 20 năm.

“Tình hình vẫn có thể kiểm soát được, nhưng không ai cảm thấy thoải mái với điều đó”, Yevgeny Nadorshin, nhà kinh tế tại Moskva chuyên tư vấn cho các công ty và ngân hàng, nói.

Ngày càng nhiều tàu chở dầu thô Nga phải nằm chờ trên các vùng biển khắp thế giới. Theo ước tính của Reuters, khoảng 19 triệu thùng dầu Urals chuyển lên tàu trước ngày 15/12/2025 vẫn chưa được giải phóng, khi các nhà giao dịch chật vật tìm người mua trong bối cảnh nhu cầu suy giảm. Tình trạng dư cung dầu toàn cầu đã kéo giá dầu giảm trên diện rộng.

Tuy nhiên, giới quan sát cho rằng các biện pháp trừng phạt của phương Tây, trong đó có lệnh trừng phạt của Tổng thống Mỹ Donald Trump nhắm vào hai nhà xuất khẩu lớn của Nga Rosneft và Lukoil hồi tháng 10/2025, là nguyên nhân lớn nhất bào mòn nguồn doanh thu dầu khí quan trọng của Moskva.

Kể từ khi Rosneft và Lukoil hứng chịu lệnh trừng phạt, mức chiết khấu mà Nga buộc phải chấp nhận để thu hút các đối tác mua dầu đã tăng gấp đôi. Tháng 12/2025, giá dầu Urals của Nga giảm xuống dưới 40 USD mỗi thùng, mức thấp nhất kể từ khi giá dầu toàn cầu lao dốc trong những ngày đầu đại dịch Covid-19.

Cùng với quyết định trừng phạt được ban hành thời tổng thống Joe Biden hồi tháng 1/2025, hiện khoảng 80% sản lượng dầu của Moskva nằm trong diện bị Mỹ trừng phạt. Khác với các biện pháp trước đây, những lệnh này không chỉ trừng phạt các công ty được nêu tên, mà còn nhằm vào bất kỳ tổ chức nào làm ăn với họ.

Alexander Kolyandr, nhà phân tích tài chính và học giả cao cấp tại Trung tâm Phân tích Chính sách châu Âu (CEPA), cho biết các lệnh trừng phạt thứ cấp do ông Trump áp đặt có nguy cơ cắt các công ty mua dầu Nga khỏi hệ thống tài chính do Mỹ kiểm soát.

“Điểm cốt lõi trong các lệnh trừng phạt Mỹ là Washington, không giống châu Âu, sẵn sàng áp dụng trừng phạt thứ cấp. Điều này nghĩa là nếu Mỹ trừng phạt anh mà tôi vẫn giao dịch với anh, Mỹ cho rằng họ có quyền phạt hoặc trừng phạt cả tôi”, ông giải thích.

Nhắm vào nguồn thu dầu mỏ của Nga là chiến lược trọng tâm trong phản ứng về mặt kinh tế của phương Tây sau khi xung đột Ukraine bùng phát năm 2022. Trong những tháng sau khi Nga phát động cuộc chiến, Liên minh châu Âu (EU) và Nhóm G7 đã áp giá trần đối với dầu xuất khẩu bằng đường biển của Nga.

Cơ chế này trên thực tế cấm các công ty có trụ sở tại EU hay tại các nước G7 vận chuyển dầu Nga, cung cấp bảo hiểm hay dịch vụ tài chính liên quan, trừ khi dầu được bán dưới mức giá trần. Ban đầu, giá trần được thiết lập ở mức 60 USD mỗi thùng, nhưng sẽ giảm xuống dưới 44 USD kể từ ngày 1/2.

Catherine Wolfram, giáo sư kinh tế năng lượng tại Trường Quản lý Sloan (MIT), cho biết biện pháp trừng phạt này nhằm tránh nguy cơ giá dầu tăng vọt nếu loại hoàn toàn dầu Nga khỏi thị trường toàn cầu. Nga là nhà sản xuất dầu lớn thứ ba thế giới.

“Trần giá dầu được đưa ra với 2 mục tiêu. Thứ nhất là tạo khoảng cách giữa giá toàn cầu và mức Nga thực nhận. Thứ hai là đảm bảo nguồn dầu lưu thông trên thị trường, đặc biệt là vào năm 2022, khi giá dầu cao và lạm phát leo thang”, bà nói.

Wolfram thêm rằng với mục tiêu thứ hai đã đạt được, trong khi mục tiêu thứ nhất đã thu được hiệu quả rõ ràng hơn sau khi chính quyền ông Trump áp trừng phạt với Rosneft và Lukoil.

Các lệnh trừng phạt cùng việc “đội tàu bóng tối”, đội tàu được cho giúp Nga né tránh lệnh trừng phạt dầu, bị lực lượng hải quân các nước nhắm mục tiêu đã khiến Moskva phải chấp nhận mức chiết khấu nhiều hơn cho khách hàng.

Gần đây nhất, giới chức Malaysia hôm 29/1 bắt giữ hai tàu Nora và Rcelebra chở lượng dầu thô trị giá gần 130 triệu USD ở khu vực cách mũi Muka, phía tây nước này, khoảng 44 km. Đây là hai phương tiện trong “đội tàu bóng tối” chịu lệnh trừng phạt của Mỹ và EU.

Daniel Spiro, phó giáo sư kinh tế tại Đại học Uppsala (Thụy Điển), nhận xét đòn trừng phạt mới của Mỹ dường như đã khiến ngay cả những bên mua từng nhiệt tình với dầu được chiết khấu cao của Nga cũng chùn bước.

“Có lẽ lần đầu tiên chúng ta thấy điều này ảnh hưởng đến mức độ sẵn sàng mua dầu Nga của Ấn Độ và Trung Quốc”, ông nói, thêm rằng đây là điều “hầu như không xảy ra” trước đây.

Tổng thống Trump ngày 2/2 thông báo đã đạt thỏa thuận thương mại sau cuộc điện đàm với Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi. Thuế đối ứng với Ấn Độ được Mỹ giảm từ 25% về 18%, thuế nhập khẩu cũng giảm từ 50% về 18%, đổi lại Ấn Độ đồng ý dừng mua dầu Nga và sẽ tăng mua dầu Mỹ, có thể là Venezuela.

Do tình trạng dư cung trên toàn cầu, bên mua hiện có nhiều lựa chọn hơn. Điều này cho phép họ từ chối hoàn toàn hoặc yêu cầu mức chiết khấu cao hơn để bù đắp rủi ro khi mua dầu bị trừng phạt, theo Sergey Vakulenko, chuyên gia năng lượng tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế.

Thêm vào những rắc rối đó, Ukraine gần đây cũng sử dụng máy bay không người lái để tấn công tàu chở dầu liên quan đến Nga ở Biển Đen, cũng như các nhà máy lọc dầu của đối phương.

“Yếu tố duy nhất có thể thay đổi tình hình là áp lực kinh tế đối với Nga. Nga phải hết tiền thì cuộc chiến mới đi đến hồi kết”, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky nói tuần trước.

Đây không phải là lần đầu tiên Tổng thống Vladimir Putin đối mặt với việc giá dầu sụt giảm. Trong những năm trước, Nga có nhiều lựa chọn hơn như cắt giảm chi tiêu. Nhưng chi phí của cuộc chiến ở Ukraine, hiện chiếm khoảng 30% trong 580 tỷ USD ngân sách hàng năm của Nga, khiến việc cắt giảm trở nên khó khăn.

Dù Nga đang đối mặt thách thức về ngân sách và cái giá ngày càng tăng từ các biện pháp trừng phạt của phương Tây, nhà phân tích Kolyandr cho rằng những điều này khó có thể làm lay chuyển quyết tâm của ông Putin đối với mục tiêu ở Ukraine.

“Tôi nghĩ các ưu tiên của ông ấy rất rõ ràng. Chiến dịch ở Ukraine và cuộc đấu địa chính trị được xem là ưu tiên hàng đầu. Người Nga đã có vài năm tăng trưởng kinh tế khá tốt và họ có thể chịu đựng thêm một chút nữa. Tôi không nghĩ điều này sẽ làm chệch hướng các tính toán của ông ấy”, Kolyandr nói.

Thanh Tâm (Theo AFP, NY Times, FT)