Bao dung, nuôi dưỡng để có tập đoàn công nghiệp văn hóa

Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa VN viết: “Xây dựng một số tập đoàn công nghiệp văn hóa (CNVH), cụm, khu công nghiệp sáng tạo, tổ hợp sáng tạo văn hóa tầm cỡ quốc tế dựa trên nền tảng công nghệ cao và các mô hình kinh doanh đổi mới sáng tạo”.

Khoảng cách từ hoạt động văn hóa đến CNVH

Không phải hoạt động văn hóa nào cũng tự thân cấu thành CNVH. Concert Tổ quốc trong tim, nếu chỉ là một concert đơn lẻ, dù rất thành công, vẫn chưa thể xem là CNVH. Nhưng khi Tổ quốc trong tim xuất hiện trên các nền tảng số, được phân phối trên nhiều kênh khác nhau, tạo ra các sản phẩm phái sinh như video, băng đĩa, hay được khai thác trên các nền tảng phát hành nội dung như Netflix, thì khi đó mới bắt đầu hình thành logic của CNVH.

CNVH là quá trình tổ chức, khai thác và thương mại hóa tài sản trí tuệ, ý tưởng sáng tạo để biến thành giá trị thực tế. Một show diễn, dù có bán vé, tạo ra doanh thu, trở thành một hoạt động kinh doanh, vẫn chưa hẳn có thể gọi là CNVH. Ví dụ khi từ vở chèo Quan âm Thị Kính, chúng ta có những ý tưởng mới mẻ rồi tạo ra nhiều sản phẩm, dịch vụ và hình thức khai thác khác nhau trong cùng một khung giá trị đó, thì CNVH mới hình thành. Khi các hiệp hội vẫn chỉ loanh quanh anh này tổ chức show, anh kia trưng bày tranh, anh nọ làm bộ thời trang, thì rất khó hình thành CNVH.

ẢNH: NHÀ HÁT SÂN KHẤU TRUYỀN THỐNG QUỐC GIA

Tập đoàn CNVH có hình thành được hay không dựa vào việc các doanh nghiệp đầu tư vào tài sản trí tuệ (IP), đầu tư vào năng lực sáng tạo và sử dụng các ý tưởng sáng tạo ấy để biến thành sản phẩm có thể được tiêu dùng, phân phối và mở rộng thị trường. Tập đoàn CNVH phụ thuộc vào việc có những tài sản trí tuệ có sức sống đương đại. Chẳng hạn, di sản sân khấu có thể được chuyển hóa thành truyện tranh, game, hay nhiều mặt hàng và trải nghiệm khác. CNVH là một chuỗi giá trị sản xuất và khai thác, tạo ra giá trị thực tế cho các tài sản văn hóa. Từ đó, các tập đoàn CNVH mới có cơ sở để hình thành.

Điều hành tập đoàn CNVH không phải là nghệ sĩ

Có một thành phần cực kỳ quan trọng để tạo đột phá cho CNVH nhưng thông thường các chính sách lại “bỏ quên”, đó là những nhà kinh doanh văn hóa. Thế giới có Netflix, có Amazon, có Apple không chỉ vì có nghệ sĩ hay nhà sáng tạo, mà còn vì có những nhà kinh doanh văn hóa. Có tạo được ra các tập đoàn CNVH hay không cũng đặt ra câu hỏi: ai sẽ điều hành những tập đoàn đó?

Điều hành tập đoàn CNVH không nhất thiết là các nghệ sĩ. Có thể có những nghệ sĩ có trình độ kinh doanh, nhưng những người như thế không nhiều. Tập đoàn CNVH cần một tầng lớp doanh nhân văn hóa, doanh nhân sáng tạo biết kinh doanh các sản phẩm văn hóa. Họ là những nhà đầu tư, nhà tổ chức thị trường, nhà kiến tạo hệ sinh thái. Họ là một mắt xích rất quan trọng trong chuỗi giá trị, bên cạnh những thành phần khác như nghệ sĩ sáng tạo, hậu cần, tiếp thị, thương hiệu. Nếu không có doanh nhân sáng tạo thì sẽ rất khó hình thành được chuỗi giá trị phía sau, và cũng khó hình thành một nền kinh tế sáng tạo đúng nghĩa.

Không có nhà kinh doanh sáng tạo, nghệ sĩ sẽ chủ yếu chơi trên sân chơi nhỏ của mình thôi. Nhưng khi có những ý tưởng lớn thì câu chuyện sẽ khác. Không có Phan Thị làm sao có bộ truyện Thần đồng đất Việt. Họa sĩ Lê Linh là nhà sáng tạo, nhưng nếu không có nhà đầu tư thì nhà sáng tạo cũng khó có điều kiện để đi xa. Không có Đất Việt cũng không có Anh trai say hi, không có một không gian đủ rộng cho nhạc sĩ, ca sĩ, nhà sản xuất.

Có một thực tế là không gian sáng tạo – như “hồng cầu” của công nghiệp sáng tạo – đang rất vất vả vì chi phí thuê địa điểm. Vì thế có thể giao đất cho nhà đầu tư bất động sản với điều kiện họ dành một phần không gian để phục vụ cho hệ sinh thái sáng tạo; vẫn có thể thu phí, nhưng mục tiêu chính phải là nuôi dưỡng hệ sinh thái chứ không đơn thuần tối đa hóa lợi nhuận.

Trên thế giới có những tòa nhà được thiết kế hoặc vận hành theo hướng dành không gian cho sáng tạo. Khu sáng tạo Miami Design District (Florida, Mỹ) được một tỉ phú đầu tư phát triển, dành không gian cho các hoạt động sáng tạo và thương mại sáng tạo. Tokyo (Nhật) cũng vậy. Họ xây những tòa nhà lớn, phía trên kinh doanh bất động sản và văn phòng, nhưng phía dưới dành nhiều tầng cho không gian sáng tạo, nơi các công ty có ý tưởng sáng tạo có thể sản xuất, trưng bày, giao thương. Đấy là nơi để nuôi dưỡng ý tưởng sáng tạo.

Bao dung, kéo ngành thế mạnh về trong nước

VN có những ngành tiềm năng, có nhân lực tốt để phát triển CNVH và từng bước hình thành các tập đoàn CNVH. Quảng cáo, nội dung số, game đều có khả năng vươn ra thị trường quốc tế, hàm chứa tiềm năng thương hiệu. Game đã được chứng minh rồi, nước ngoài vẫn sang VN để thuê ngoài (outsource). Nhưng từ tiềm năng đến việc hình thành những tập đoàn CNVH là một chặng đường rất dài.

Ngành game hiện không thiếu nhân lực mà đang thiếu cơ chế phát triển thị trường. Chúng ta đứng thứ tư thế giới về nhân lực ngành game. Nhưng đang có con đường của game Việt đi sang Singapore, Trung Đông, Mỹ rồi vòng về VN. Ở nước ngoài, pháp luật có cơ chế cho phép thử nghiệm sản phẩm game, đưa lên kho trò chơi, sau đó khi hệ thống game vận hành ổn mới hoàn thiện các bước phát triển doanh nghiệp. Ở VN thì không, phải thành lập công ty trước đã. Vì thế, nhiều người sang Singapore làm game không phải vì sính ngoại, mà vì sang đấy họ mới có điều kiện phát triển, còn nhà nước thiệt vì không thu được thuế. Ngành game cần một hành lang khác.

Với CNVH, tính cởi mở và bao dung đóng vai trò cực kỳ quan trọng. Bởi cái mới thường là điều chưa từng có tiền lệ, cần không gian để thử nghiệm và được nhìn nhận đa chiều. Sự cởi mở này đến từ cả cơ chế quản lý lẫn thái độ tiếp nhận của công chúng. Thực tế cho thấy ở những quốc gia có môi trường văn hóa cởi mở như Hàn Quốc, nhiều tác phẩm đã có điều kiện tồn tại và phát triển, dù có thể gây tranh luận. Đây không chỉ là câu chuyện của quy định, mà còn là vấn đề ứng xử và văn hóa xã hội.