Đền cổ lưu giữ bảo vật quốc gia
Cách đây hơn 1.000 năm, Đinh Bộ Lĩnh sau khi dẹp loạn 12 sứ quân đã lên ngôi hoàng đế, lập ra nước Đại Cồ Việt – Nhà nước phong kiến trung ương tập quyền đầu tiên của Việt Nam, chọn Hoa Lư làm kinh đô (phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình ngày nay). Sau khi Đinh Tiên Hoàng băng hà, Thập đạo tướng quân Lê Hoàn lên ngôi lấy niên hiệu là Lê Đại Hành hoàng đế, mở ra triều đại nhà Tiền Lê, kinh đô vẫn giữ nguyên ở Hoa Lư.
Đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng ở Khu di tích quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư (Ảnh: Thái Bá).
Năm 1010, vua Lý Công Uẩn lên ngôi, chấm dứt triều đại nhà Tiền Lê, dời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long (Hà Nội ngày nay). Để tưởng nhớ công lao to lớn của hai vị anh hùng dân tộc, nhân dân ở Cố đô Hoa Lư đã xây dựng hai ngôi đền, thờ vua Đinh Tiên Hoàng và vua Lê Đại Hành.
Theo Trung tâm bảo tồn Di tích lịch sử – văn hóa Cố đô Hoa Lư (Ninh Bình), đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng tọa lạc ở nơi chính điện kinh thành Hoa Lư xưa, ngày nay thuộc Khu di tích quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư, nằm trong vùng lõi Quần thể danh thắng Tràng An – Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới.
Ngôi đền được xây dựng theo kiểu “nội công ngoại quốc”. Các công trình kiến trúc trong khuôn viên đối xứng nhau theo đường Thần đạo. Các tên gọi được phỏng theo tên gọi của cung điện xưa như Ngọ môn quan (cổng ngoài) quay hướng Bắc, Nghi môn ngoại (cửa ngoài), Nghi môn nội (cửa trong).
Trước Nghi môn ngoại và trên sân rồng đền vua Đinh được bài trí trang trọng hai sập long sàng (còn gọi là sập đá hay sập thờ) được điêu khắc tinh xảo trên chất liệu đá nguyên khối, chạm khắc hình rồng nổi rất độc đáo, thể hiện tài nghệ điêu luyện của các nghệ nhân xưa và đã được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2017.
Cặp long sàng trước Nghi môn ngoại và trước sân rồng đền vua Đinh Tiên Hoàng (ảnh trên) và du khách chiêm ngắm bảo vật quốc gia long sàng (Ảnh: Thái Bá – Ninh Mạnh Thắng).
“Đây là những tác phẩm nghệ thuật có giá trị cao về lịch sử, văn hóa. Các đường nét chạm trổ tỉ mỉ, công phu hình rồng cuộn uy nghiêm nhưng rất mềm mại, cùng các con vật như cá, tôm, chuột và hoa cỏ, cây lá… mang tính biểu trưng cao. Cặp long sàng được đánh giá là đẹp nhất, kiệt tác trong nghệ thuật điêu khắc ở thế kỷ XVII”, lãnh đạo Trung tâm bảo tồn Di tích lịch sử – văn hóa Cố đô Hoa Lư cho biết.
Cánh tay người “mọc ra” từ thân rồng
Các tài liệu nghiên cứu lưu giữ tại Trung tâm bảo tồn di tích lịch sử – văn hóa Cố đô Hoa Lư, cho thấy long sàng đặt trước Nghi môn ngoại đền vua Đinh được chế tác từ tảng đá xanh nguyên khối nặng 1,5 tấn, hình hộp chữ nhật, chân đế hơi xoải tạo dáng quỳ vững chãi.
Mặt long sàng được các nghệ nhân chạm nổi hình rồng cuộn mềm mại, uyển chuyển. Thân rồng uốn kiểu yên ngựa, đầu to, bờm lớn ngược ra phía sau, miệng há to ngậm viên ngọc châu, răng nanh sắc nhọn, đuôi rồng vuốt về phía sau.
Bà Lê Thị Bích Thục, Phó Giám đốc Trung tâm bảo tồn di tích lịch sử – văn hóa Cố đô Hoa Lư, cho biết, điểm nhấn đặc sắc của long sàng là những họa tiết điêu khắc trên đó được nhân hóa rất lạ: Hai chân trước của rồng được chạm khắc hình dáng hai cánh tay, bàn tay nắm chặt sừng và bờm, chân sau cũng được chạm khắc cánh tay nắm râu. Từng đường nét rất trau chuốt, tỉ mỉ làm nổi bật uy quyền của rồng, đồng thời mang lại sự huyền bí ở chốn linh thiêng.
Cận cảnh mặt hai long sàng trạm khắc hình rồng, trên thân “mọc ra” cánh tay người (Ảnh: Thái Bá).
“Cách tạo tác các chi rồng trên mặt long sàng thành hình cánh tay, bàn tay hay rồng ngửa bụng đã thể hiện sự sáng tạo tài tình, khéo léo và hết sức tinh tế của những nghệ nhân dân gian thời bấy giờ, bởi đó là những chi tiết trang trí xưa nay hiếm thấy trong lịch sử mỹ thuật truyền thống của Việt Nam”, bà Thục chia sẻ.
Long sàng thứ hai bài trí trang trọng tại sân rồng sát thềm tòa Bái đường của đền vua Đinh. Long sàng này nằm ngang, theo phương song song với mặt đất, có hai phần mặt và chân đế, tổng thể hài hòa, cân đối. Đây cũng là một trong những sập thờ đẹp, có giá trị nghệ thuật nhất ở Việt Nam, được chế tác từ đá xanh nguyên khối rất độc đáo.
Long sàng này có hình khối hộp chữ nhật, phần chân đế được tạo và lắp ghép từ 9 khối đá. Mặt long sàng chạm khắc rồng khoanh tròn trên mặt sập, có nhiều đường nét được cách điệu, nhân hóa độc đáo. Đầu rồng hướng về phía đông, nhìn lên đỉnh núi Mã Yên.
Dưới bàn tay của người nghệ nhân các họa tiết được trang trí sắc nét, bố cục rõ ràng. Hình ảnh con rồng là họa tiết chính nằm ở giữa mặt long sàng có dáng uy nghiêm, khỏe mạnh như đang uốn lượn, thân mập, đuôi thẳng, phủ vẩy đơn, đầu ngẩng cao, hai cụm tóc bay ngược lên, hai dải râu dài thả lỏng phía dưới, đao mác lá hỏa, các đao của nó tỏa ra như những tia chớp gọi mưa về với ước muốn cầu mong mùa màng bội thu.
Đặc biệt, hai chân trước của hình rồng trên mặt long sàng mang hình dáng cánh tay, hai chân sau của rồng, có một chân hình móng vuốt, một chân hình bàn tay người. Ba trong bốn chi rồng hình cánh tay người đều đang hướng vào trong, túm lấy sừng, bờm và vây rồng, làm mình rồng bị vặn xoắn, bụng rồng ngửa lên trên.
Người dân dâng hương ở long sàng đặt trước sân rồng đền thờ vua Đinh (Ảnh: Thái Bá).
Lãnh đạo Trung tâm bảo tồn di tích lịch sử – văn hóa Cố đô Hoa Lư cho hay, đến nay những “cánh tay mọc ra” từ thân rồng vẫn còn là điều bí ẩn, dị biệt chưa có lời giải đáp. Người nghệ nhân dân gian thời đó chỉ đưa những “cánh tay” người vào thân rồng như một sự ngẫu nhiên thể hiện sự phá cách mạnh mẽ, phong cách nghệ thuật phóng khoáng, sáng tạo hay mang những hàm ý về lịch sử vẫn đang được các nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử, khoa học tìm hiểu đầy đủ những cứ liệu, minh chứng mới có thể giải mã được chính xác bí ẩn trên.
Những họa tiết mang màu sắc thế tục rõ nét trên long sàng phần nào đã phản ánh xã hội Việt Nam có nhiều biến động, văn hóa làng xã phát triển mạnh ở thế kỷ XVII. Đồng thời, sự có mặt của các con vật bình thường trên long sàng uy nghiêm thể hiện sự gắn kết, hòa quyện giữa thiên nhiên và con người. Đây chính là sự sáng tạo, phá cách của người nghệ nhân dân gian ở thời kỳ đó.
“Họ muốn tác phẩm của mình thoát ra khỏi sự gò bó theo những nguyên tắc quy định có sẵn, họ được thỏa sức thể hiện sự bay bổng, sáng tạo”, vị lãnh đạo trung tâm chia sẻ tiếp.
Ở Việt Nam, con rồng là biểu tượng uy quyền của nhà vua, người đứng đầu một Nhà nước hình thành từ nền văn minh lúa nước, nghề trồng lúa là nguồn sống chính. Vì vậy, mà hình ảnh rồng trên long sàng tại đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng có đường diềm xung quanh giữ nước mưa, như hàm ý đây là rồng nước và để cầu mong mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an.
Theo các nhà nghiên cứu đánh giá, sau mỗi cơn mưa, trời quang mây tạnh ánh nắng rọi xuống sân đền, rọi lên mặt long sàng sáng bóng, các đường nét hoa văn chạm khắc tinh tế trên khối đá hiện lên lấp lánh như dát ánh bạc. Hình ảnh con rồng như đang bay lượn trong không gian bao la in bóng mây trời tuyệt đẹp. Điều đó thể hiện sự giao hòa giữa đất trời với khát vọng hòa bình và thịnh vượng, đất nước mãi trường tồn với thời gian.
Vị trí Khu di tích lịch sử – văn hóa Cố đô Hoa Lư, nơi có đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng (Ảnh: Google Maps).
Nguồn: https://dantri.com.vn/doi-song/bi-an-cap-long-sang-co-nhung-canh-tay-nguoi-moc-ra-tu-than-rong-20260406091127908.htm
