Bia di sản ‘bức tử’ cây trà quý

Ít người miền xuôi biết – uống – nếm – thấy được trà cổ thụ Tủa Chùa (Điện Biên). Ở xứ ấy, nhiều vụ trà vừa hái khỏi cây, thương lái đợi luôn dưới gốc tranh nhau cân ký, trả tiền tươi rồi theo tiểu ngạch xuất ngoại. Việc diễn ra từ lâu, trước khi 100 gốc trà ở bản Hấu Chua, Sín Chải được công nhận là Cây di sản.

BÁU VẬT TỦA CHÙA

Trà Shan tuyết Tủa Chùa thuộc các thôn bản Hấu Chua, Sín Chải, Tả Sìn Thàng, Páo Tỉnh Làng… ở xã Sín Chải có khoảng 8.000 cây cổ thụ trong tổng số 600 ha trà trồng lẫn trà cổ thụ của hơn 1.800 nông hộ ở Điện Biên. Vùng diện tích rộng lớn, nguyên liệu dồi dào như thế, nhưng trà Shan tuyết cổ thụ Tủa Chùa ít xuất hiện ở thị trường trà trong nước là bởi nội chất quá đặc biệt.

Điểm đặc biệt đầu tiên là địa bàn sinh trưởng. Tủa Chùa là vùng biên giáp Lào, mùa nắng nóng rất gắt ban ngày, đêm xuống dịu mát, nhiệt độ ngày – đêm chênh nhau trung bình hơn 10 độ. Môi trường khắc nghiệt là điều kiện lý tưởng để lá trà quang hợp, hấp thụ nắng trời. Nơi nắng càng gắt, trà chuyển hóa càng nhiều catechin (mệnh danh là linh hồn sinh học của trà xanh, liên quan đến vị chát). Trong nghiên cứu về “Cây chè Shan rừng Việt Nam” của GS-TS Nguyễn Quốc Vọng, mẫu thử trà cổ thụ Tủa Chùa có chỉ số catechin đạt đến 18,08 g/100 g, xác định Tủa Chùa là vùng trà có lượng catechin cao nhất trong trà Việt.

Nghiên cứu của GS-TS Nguyễn Quốc Vọng cũng đưa thêm các chỉ số ngất ngưởng những hàm lượng khác của trà cổ thụ Tủa Chùa như EGCG, tannin, axit amin, caffein… đủ minh chứng trà cổ thụ Tủa Chùa là báu vật hiếm có của ngành trà Việt. Trà uống ngon miệng, chưa chắc đảm bảo là trà sạch, tốt cho sức khỏe. Nhưng nếu catechin và axit amin trong trà cao, đó là thần dược.

Thương lái từ vùng Vân Nam (Trung Quốc), có bề dày lịch sử chế biến, am hiểu rõ chất lượng, giá trị trong lá trà, nên mỗi vụ xuân, họ săn tìm thứ “vàng xanh” quý giá từ Tủa Chùa, nguyên liệu ra lò bao nhiêu được bao tiêu gần như trọn gói. Anh Phan Nhất, người sản xuất và kinh doanh trà thâm niên vùng Tủa Chùa, kể: “Những năm 2000 lên bản làm trà, phương tiện, đường xá, thiết bị, kinh nghiệm… cái gì cũng thiếu nên làm trà Tủa Chùa vất vả lắm. Tải được bao trà ra trung tâm Tả Sìn Thàng là cả vấn đề. Việc thu hái, bà con chưa làm đều tay, sao sấy thì không có điện chỉ dùng củi, tôi đem trà bán ra thị trường không ai mua vì trà xanh mà nước đỏ quạch, chát xít họng. Nhưng khi Giám đốc Công ty trà Lan Thương Vân Nam thử mẫu, ông gật gù và bảo có bao nhiêu mua hết, giá nào cũng mua”.

Trà Tủa Chùa xa lạ với miền xuôi là lẽ vậy.

NHỮNG CÂY TRÀ QUÝ BỊ NGỘP, NGẮC NGOẢI

Nhớ lại hồi năm 2008, từ trung tâm TP.Điện Biên, để đến được Tả Sìn Thàng của Tủa Chùa, cung đường hơn 200 km nhưng mất đến 8 giờ đồng hồ. Nghỉ đêm ở Tả Sìn Thàng chờ sáng hôm sau dùng xe máy đi tiếp gần 2 giờ mới đến được vườn trà cổ thụ to đẹp nhất Tủa Chùa thuộc sở hữu của ông Hạng A Chư. Đường lên Tủa Chùa nay đã khang trang, trà Tủa Chùa được khách xuôi biết đến nhiều hơn.

Từ sau nghiên cứu khoa học của GS-TS Nguyễn Quốc Vọng năm 2019, người dùng trà khi ấy mới hiểu thêm vì sao trà Tủa Chùa có vị chát mạnh mẽ và khác biệt với các vùng trà cổ thụ khác, vì sao thương lái nước ngoài lại cất công tìm đến tận nơi thu gom nguyên liệu… Cũng từ đó, giá trà tươi ngày một tăng. Cho đến nay, vùng trà Tủa Chùa là vùng nguyên liệu có giá trà tươi cao nhất cả nước. Đây là tín hiệu mừng, cuộc sống người dân đang thay đổi và khấm khá lên nhờ trà.

Thị trường trà Shan tuyết cổ thụ những năm 2020 trở nên sôi động hơn, nhiều quán trà do các “trà sư” tự xưng hình thành. Trong ngành trà, câu chuyện trà Shan tuyết cổ thụ là chi tiết đẹp để kể chuyện, quảng bá hình ảnh. Danh xưng “Cây di sản” cũng tìm đến Tủa Chùa. Để làm lễ đón nhận Cây di sản thêm phần long trọng, người ta dựng tấm bia ngay kế cận những gốc trà.

Sau khi gắn bia công nhận là Cây di sản với “Quần thể chè Shan tuyết” bản Hấu Chua tháng 3.2022, niềm hân hoan chưa đầy một tháng, thì dân bản báo mấy cây trà ở Hấu Chua có dấu hiệu rụng lá, mục thân, chết dần. Đến tận nơi khảo sát, hóa ra khi làm bia cho cây di sản, dân được điều động đổ đất đá vào gốc trà, dọn nền xung quanh cho bằng phẳng, gắn bia cây di sản cho đẹp. Có chỗ lấp đất vào gốc trà cao gần cả mét khiến trà bị ngộp, ngắc ngoải.

Đến đầu năm nay, vườn trà nhà ông Hạng A Chư đã mất đi 6 cây trà cổ thụ. Hạng A Nhè, con trai ông Hạng A Chư, buồn rầu kể lại: “Họ bảo đắp đất bọn em làm theo, thấy cây trà gần chết, liên lạc thì họ bảo bới đất ra cứu cây, chẳng ai về kiểm tra nguyên do, cũng chẳng có hướng dẫn chăm sóc hay biện pháp gì khác”.

Ngồi bên chén trà nơi sân nhà Hạng A Nhè nhìn ra những cây trà cổ thụ, xốn mắt là tấm bia di sản: vừa choán chỗ, cũng chẳng làm giá hay chất lượng trà khá hơn mà còn khiến những cây trà ngay tấm bia ấy suy yếu hơn. Nhà nghiên cứu văn hóa trà người Pháp Valérie Bonnet nói: “Tôi đi qua các vùng trà Việt, thấy rõ trà Shan tuyết sinh trưởng trong vùng sinh thái hoàn hảo, tuyệt đối sạch. Việc can thiệp dù lớn hay nhỏ vào không gian ấy sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sự tồn tại của cây trà”.

(còn tiếp)