Bộ Công Thương đề xuất đưa định nghĩa hàng giả vào Luật Thương mại

Bộ Công thương vừa gửi Bộ Tư pháp thẩm định hồ sơ chính sách của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của bốn Luật lớn gồm Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Xu hướng gia tăng hành vi giả mạo về chất lượng

Theo báo cáo tổng kết thi hành Luật Thương mại của Bộ Công Thương, vấn nạn sản xuất và buôn bán hàng giả tại Việt Nam đang thách thức nghiêm trọng nền kinh tế và ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất trong nước cũng như công tác quản lý nhà nước.

Hàng giả hiện không còn xuất hiện đơn lẻ ở nhóm hàng truyền thống mà lan rộng sang nhiều lĩnh vực then chốt, các mặt hàng từ thực phẩm, dược phẩm, phân bón đến vật tư nông nghiệp đều bị làm giả.

Hằng năm, số vụ việc bị xử phạt, truy tố liên quan đến hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả ngày càng gia tăng. Đáng chú ý, thực tiễn kiểm tra cho thấy các thủ đoạn truyền thống vẫn duy trì nhưng tinh vi hơn khi các đối tượng chia nhỏ quy trình thành nhiều công đoạn riêng biệt như in bao bì, pha trộn nguyên liệu, đóng gói và dán nhãn tại các địa điểm khác nhau. Bao bì, tem nhãn, mã vạch và tem chống giả tiếp tục được sử dụng phổ biến.

Một xu hướng nổi bật trong giai đoạn gần đây là sự gia tăng mạnh của hành vi giả mạo về chất lượng, thay vì chỉ giả mạo hình thức như giai đoạn trước.

Các đối tượng thực hiện pha loãng hoặc thay đổi thành phần sản phẩm, sử dụng nguyên liệu rẻ tiền hoặc không rõ nguồn gốc, hạ chỉ tiêu kỹ thuật, thay đổi hoặc in lại hạn sử dụng, chia nhỏ lô hàng để gửi mẫu đạt chuẩn đi kiểm nghiệm. Đồng thời xuất hiện tình trạng giả mạo hồ sơ công bố tiêu chuẩn, phiếu kiểm nghiệm và giấy chứng nhận chất lượng, giúp hợp thức hóa hàng kém chất lượng dưới dạng sản phẩm hợp pháp.

Nhóm mặt hàng bị giả mạo về chất lượng chủ yếu gồm dược phẩm, thực phẩm chức năng, sữa bột và sản phẩm dinh dưỡng, mỹ phẩm, chế phẩm vệ sinh, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và xăng dầu.

Có doanh nghiệp thiệt hại hơn 100 tỉ USD vì hàng giả

Hàng giả làm sụt giảm nghiêm trọng doanh thu và lợi nhuận của các doanh nghiệp làm ăn chân chính, điển hình một nhà sản xuất tã bỉm tại Việt Nam đầu tư 2 triệu USD nhưng không thể cạnh tranh với hàng giả có giá chỉ bằng 1/3 sản phẩm thật. Các ngành mỹ phẩm mất khoảng 5,4 tỉ USD/năm và ngành công nghệ mất hơn 100 tỉ USD/năm do hàng giả.

Theo Hiệp hội Phân bón Việt Nam, mỗi năm ngành nông nghiệp gánh khoản thiệt hại lên tới 2,5 tỉ USD do phân bón giả và kém chất lượng.

Bộ Công Thương nhận định Việt Nam đang là điểm đến hấp dẫn của các nhà đầu tư nước ngoài, do đó nhiệm vụ cấp bách hiện nay là phải quản lý thị trường nội địa minh bạch, cạnh tranh lành mạnh và việc hoàn thiện quy định pháp luật về hàng giả là yêu cầu cấp thiết để bảo vệ môi trường kinh doanh.

Việc quy định rõ ràng, thống nhất về khái niệm hàng giả sẽ tạo cơ sở pháp lý cho công tác quản lý thị trường, đồng thời khẳng định cam kết của Việt Nam trong việc xây dựng môi trường kinh doanh tuân thủ chuẩn mực quốc tế.

Cấp thiết luật hóa khái niệm hàng giả

Bộ Công thương cho biết qua rà soát, đánh giá quá trình thực thi Luật Thương mại 2005 nhận thấy còn phát sinh nhiều khó khăn, trong đó các quy định liên quan đến hàng giả còn bộc lộ nhiều vướng mắc trong quá trình áp dụng.

Văn bản pháp luật đầu tiên đưa ra định nghĩa về hàng giả là Nghị định 140/HĐBT ngày 25-4-1991 của Hội đồng Bộ trưởng quy định về việc kiểm tra, xử lý hoạt động sản xuất buôn bán hàng giả. Gần nhất, ngày 26-8-2020, Chính phủ ban hành Nghị định 98/2020/NĐ-CP, khái niệm “hàng giả” về cơ bản kế thừa khái niệm “hàng giả” tại các văn bản trước, đặc biệt là tỉ lệ “70%” trong việc đánh giá về chất lượng.

Xuyên suốt trong sự phát triển của khái niệm hàng giả trong pháp luật Việt Nam luôn có sự phân biệt giữa hàng giả về nội dung và hàng giả về hình thức, điều này có ý nghĩa quan trọng trong công tác thực thi.

Nhìn chung khái niệm hàng giả hiện nay còn nhiều hạn chế, trước hết định nghĩa này mới chỉ dừng lại ở cấp nghị định, thiếu tính khái quát và định hướng trong các đạo luật nền tảng như Luật Thương mại. Bên cạnh đó, sự phân tán và chồng chéo khái niệm giữa các lĩnh vực thương mại, hình sự, sở hữu trí tuệ khiến việc áp dụng thực tiễn gặp khó khăn.

Các cơ quan chức năng thường vướng mắc trong việc phân biệt hành vi vi phạm để xử lý đúng tính chất vụ việc do cách tiếp cận hiện nay chủ yếu thiên về liệt kê các dạng hàng giả cụ thể, thiếu định nghĩa mang tính nguyên tắc, làm hạn chế khả năng điều chỉnh của pháp luật đối với những hành vi mới phát sinh trong tương lai.

Do đó, việc quy định khái niệm hàng giả mang tính khái quát trong Luật Thương mại là yêu cầu then chốt, đóng vai trò xác lập nguyên tắc chung, tạo điểm tựa pháp lý thống nhất cho toàn bộ hệ thống văn bản liên quan và giúp khắc phục tình trạng phân tán, thiếu nhất quán trong công tác phòng chống.

Từ thực tế này, Bộ Công Thương đề xuất bổ sung một khoản tại Điều 3 của Luật Thương mại 2025 để giải thích rõ về hàng giả.

Cụ thể, khái niệm hàng giả trong Luật Thương mại được định nghĩa theo hướng bao gồm hàng giả về nội dung, hình thức và các loại tem, nhãn, bao bì nhằm bao trùm đầy đủ các phương thức làm giả phổ biến hiện nay như giả nội dung, giả hình thức, giả nhãn, bao bì, giả mạo nguồn gốc, xuất xứ.

Điều này phù hợp với vị trí của Luật Thương mại trong việc điều chỉnh hoạt động thương mại nói chung và hoạt động lưu thông hàng hóa nói riêng. Việc luật hóa khái niệm theo hướng mở rộng giúp tăng hiệu lực pháp lý và tạo quy chuẩn thống nhất cho cơ quan thực thi, đồng thời giảm nguy cơ bỏ lọt hành vi vi phạm khi thủ đoạn làm giả ngày càng tinh vi.

Đặc biệt, trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển mạnh mẽ, sự thay đổi này tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho lực lượng chức năng.