Ngày 14/2, Bộ Y tế ban hành “Hướng dẫn tạm thời giám sát và phòng, chống bệnh do virus Nipah ở người”.
Việt Nam chưa ghi nhận trường hợp mắc virus Nipah. Tuy nhiên, với đặc điểm lây truyền từ động vật sang người và có thể lây từ người sang người, cùng tỷ lệ tử vong cao tại một số quốc gia, việc xây dựng hướng dẫn giám sát và ứng phó được đánh giá là cần thiết.
3 đường lây truyền của virus Nipah
Theo Bộ Y tế, bệnh do virus Nipah được ghi nhận lần đầu năm 1998 tại Malaysia trên những người chăn nuôi lợn. Đến nay, thế giới ghi nhận 748 trường hợp mắc, trong đó có 442 ca tử vong, tương đương tỷ lệ tử vong/mắc khoảng 59%.
Bệnh nhân nhiễm virus Nipah được chuyển vào khoa hồi sức tích cực (ICU) tại Ấn Độ trong đợt dịch năm 2024 (Ảnh: Reuters).
Tại khu vực Nam Á, nguy cơ nhiễm bệnh tăng vào khoảng tháng 12 đến tháng 5 hằng năm. Khả năng lây truyền của người bệnh được xác định từ khi khởi phát triệu chứng đến ngày thứ 21 của bệnh.
Bệnh lây sang người qua 3 con đường chính: tiếp xúc trực tiếp với động vật nhiễm bệnh hoặc dịch tiết của chúng; sử dụng thực phẩm bị ô nhiễm bởi dịch tiết của dơi hoặc động vật nhiễm bệnh như nhựa cây chà là tươi, trái cây bị dơi cắn; và tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể của người mắc bệnh.
Các trường hợp lây từ người sang người đã được ghi nhận trong các cơ sở y tế và ở thành viên gia đình có chăm sóc bệnh nhân thông qua tiếp xúc gần hoặc với dịch tiết của bệnh nhân mắc bệnh do Nipah. Nguy cơ lây lan tại cơ sở y tế có thể tăng cao trong môi trường bệnh viện quá tải, thông khí kém và việc thực hiện các biện pháp phòng ngừa, kiểm soát nhiễm khuẩn không đầy đủ.
Theo hướng dẫn, virus Nipah có thể tồn tại đến 3 ngày trong một số loại nước ép trái cây ở nhiệt độ môi trường; tồn tại ít nhất 7 ngày trong nhựa cây chà là ở 22°C; có thời gian bán hủy khoảng 18 giờ trong nước tiểu dơi ăn quả. Virus bị bất hoạt khi đun nóng ở 100°C trên 15 phút và nhạy cảm với xà phòng, chất tẩy rửa, natri hypoclorit.
Biểu hiện lâm sàng của người nhiễm đa dạng, từ không triệu chứng (8-15%) đến viêm não, suy hô hấp cấp và tử vong. Thời gian ủ bệnh trung bình 3-14 ngày, một số trường hợp hiếm có thể lên tới 45 ngày.
Người bệnh thường có sốt, đau đầu, lú lẫn, buồn ngủ, chóng mặt; có thể kèm ho, khó thở, nôn, tiêu chảy. Ở thể nặng, bệnh có thể tiến triển nhanh, xuất hiện co giật, viêm não và hôn mê sâu trong vòng 24-48 giờ.
Dơi ăn quả thuộc họ Pteropodidae, đặc biệt là chi Pteropus (dơi ngựa), được xác định là vật chủ tự nhiên của virus. Dơi có thể đào thải virus qua nước bọt, nước tiểu và phân mà không biểu hiện triệu chứng rõ ràng. Một số vật chủ trung gian từng được ghi nhận gồm lợn, ngựa, dê, cừu và chó.
Virus Nipah là mầm bệnh có nguồn gốc từ dơi ăn quả (Ảnh: VCG).
Giám sát chặt chẽ, xử lý kịp thời khi xuất hiện ổ dịch
Trường hợp nghi ngờ là người có sốt cấp tính kèm hội chứng viêm não, hoặc sốt kèm đau đầu, hoặc sốt kèm ho, khó thở; đồng thời trong vòng 14 ngày trước khi khởi phát có yếu tố dịch tễ như đi, ở, về từ nơi có ổ dịch do NiV chưa chấm dứt; tiếp xúc trực tiếp với ca bệnh xác định; hoặc tiếp xúc với động vật nhiễm bệnh.
Trường hợp xác định là người có kết quả xét nghiệm dương tính với NiV bằng Real-time RT-PCR, giải trình tự gen hoặc phân lập được virus từ bệnh phẩm như dịch hô hấp, nước tiểu, dịch não tủy, máu hoặc mô.
Người tiếp xúc gần bao gồm người tiếp xúc trực tiếp với ca bệnh từ khi khởi phát đến khi được cách ly; người tiếp xúc với máu, dịch cơ thể, đồ dùng dính dịch tiết của bệnh nhân; người tiếp xúc với động vật nhiễm virus; hoặc các trường hợp phơi nhiễm trong phòng xét nghiệm do không bảo đảm an toàn sinh học.
Bộ Y tế yêu cầu các cơ sở y tế cần tăng cường giám sát, phát hiện sớm ca nghi ngờ, điều tra dịch tễ, lấy mẫu xét nghiệm và quản lý người tiếp xúc gần. Tại cửa khẩu, người nhập cảnh được đo thân nhiệt, quan sát triệu chứng và khai thác yếu tố dịch tễ liên quan vùng dịch.
Thiết bị đo thân nhiệt, kiểm dịch y tế tại sân bay Tân Sơn Nhất (Ảnh: VE).
Trong cộng đồng, khi xuất hiện chùm ca viêm não, trường hợp tử vong chưa rõ nguyên nhân có yếu tố dịch tễ, hoặc dấu hiệu lưu hành động vật trung gian, ngành y tế phối hợp với nông nghiệp, môi trường và chính quyền địa phương triển khai giám sát dựa vào sự kiện để kịp thời phát hiện nguy cơ.
Phòng ngừa như thế nào?
Trong “Hướng dẫn tạm thời giám sát và phòng, chống bệnh do virus Nipah ở người”, Bộ Y tế cho biết hiện chưa có vaccine và thuốc điều trị đặc hiệu đối với bệnh do virus Nipah.
Bộ Y tế khuyến cáo người dân rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn sau khi tiếp xúc động vật; thực hiện ăn chín, uống chín; rửa sạch, gọt vỏ trái cây trước khi ăn; không sử dụng trái cây có dấu hiệu bị dơi, chim cắn hoặc nhựa cây tươi tại khu vực có dơi sinh sống.
Người đi, ở, về từ khu vực có dịch cần chủ động theo dõi sức khỏe trong 28 ngày kể từ ngày nhập cảnh. Khi có triệu chứng sốt, viêm não, ho, khó thở cần hạn chế tiếp xúc với người khác và đến cơ sở y tế gần nhất để được tư vấn, chẩn đoán và cách ly kịp thời.
Khi xuất hiện ổ dịch, người mắc bệnh hoặc nghi ngờ mắc bệnh phải được cách ly tại cơ sở khám chữa bệnh hoặc cơ sở do cấp có thẩm quyền quy định cho đến khi có kết quả xét nghiệm âm tính. Cơ sở y tế phải thực hiện nghiêm các biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn và sử dụng đầy đủ phương tiện bảo vệ cá nhân.
Người tiếp xúc gần được điều tra, lập danh sách và tự theo dõi sức khỏe trong 28 ngày kể từ ngày tiếp xúc cuối. Nếu xuất hiện triệu chứng nghi ngờ, cần thông báo ngay cho cơ sở y tế để được lấy mẫu xét nghiệm và xử trí.
Khu vực có ca bệnh phải được khử khuẩn bằng dung dịch chứa 0,5% Clo hoạt tính. Quần áo, chăn màn, đồ dùng của người bệnh phải ngâm dung dịch khử khuẩn trước khi giặt. Chất thải phát sinh trong quá trình chăm sóc, cách ly phải xử lý như chất thải y tế lây nhiễm, không xử lý như rác thải sinh hoạt thông thường.
Sau khi ổ dịch được công bố chấm dứt, các hoạt động truyền thông, giám sát và báo cáo tiếp tục duy trì thêm 45 ngày kể từ ngày khởi phát của trường hợp bệnh gần nhất.
Trong bối cảnh giao lưu quốc tế ngày càng tăng, việc tăng cường giám sát từ cửa khẩu đến cộng đồng được xem là giải pháp quan trọng nhằm bảo vệ sức khỏe người dân và kiểm soát nguy cơ xâm nhập, lây lan của virus Nipah.
Nguồn: https://dantri.com.vn/suc-khoe/bo-y-te-virus-nipah-co-the-lay-tu-nguoi-sang-nguoi-3-duong-lay-truyen-20260214171509470.htm
