Iran trên thực tế đã chặn phần lớn hoạt động đi lại qua eo biển Hormuz, một tuyến vận tải then chốt giữa Vịnh, còn được gọi là Vịnh Ả Rập và Vịnh Ba Tư, và Vịnh Oman, nơi cung cấp khoảng 1/5 lượng dầu của thế giới, nhằm đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ – Israel bắt đầu từ ngày 28/2.
Điều này đã kéo theo một đợt gián đoạn nguồn cung năng lượng lớn chưa từng có trong lịch sử, buộc các nước phải tìm kiếm các giải pháp nhằm ổn định nguồn cung.
Tìm đến nguồn cung từ Nga và các nguồn khác
Một cảng dầu của Nga (Ảnh: Reuters).
Khi lưu lượng tàu chở dầu giảm mạnh và giá dầu thô tăng vọt vượt 100 USD/thùng, các quốc gia nhập khẩu dầu lớn như Bangladesh và Thái Lan đang tìm kiếm các giải pháp thay thế để tránh một cuộc khủng hoảng trong nước, bao gồm đa dạng hóa nguồn cung dầu thô và áp dụng phân phối nhiên liệu theo hạn mức.
Ấn Độ đã nối lại việc mua dầu Nga sau khi từng ngừng nhập khẩu từ đồng minh cũ này do các lệnh trừng phạt của Mỹ nhằm vào các nhà sản xuất dầu lớn nhất của Moscow.
Điều này diễn ra sau khi Mỹ tạm thời miễn trừ cho Ấn Độ khỏi các lệnh trừng phạt đối với việc mua các lô dầu Nga hiện đang bị mắc kẹt trên biển, nhằm tránh làm gián đoạn nguồn cung toàn cầu và hạn chế đà tăng thêm của giá năng lượng. Thời hạn miễn trừ 30 ngày sẽ kết thúc vào đầu tháng 4, nhưng có thể được chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump gia hạn.
Một số nước khác, trong đó có Philippines, cũng đang đàm phán với Nga để bổ sung nguồn cung dầu.
Tuy nhiên, các nhà phân tích nghi ngờ rằng bất kỳ phương án thay thế nào cũng có thể đảm bảo sự ổn định năng lượng lâu dài, khi Trung Đông vẫn là nhà cung cấp dầu và khí đốt chính của thế giới.
“Dầu Nga có thể giúp giảm bớt cú sốc nguồn cung trong ngắn hạn, nhưng hiệu quả của nó phụ thuộc vào hai điều kiện không chắc chắn: liệu nguồn dầu Nga có còn sẵn và mức chiết khấu có còn đáng kể hay không”, chuyên gia năng lượng Tatiana Mitrova, nghiên cứu viên tại Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu của Đại học Columbia, nói với Al Jazeera.
Bà Mitrova cho biết, về lý thuyết, khoảng 120-140 triệu thùng dầu Nga được cho là đang “lênh đênh trên biển” có thể đáp ứng nhu cầu nhập khẩu của Ấn Độ trong vài tuần. Tuy nhiên, bà cảnh báo, trên thực tế, chỉ một phần nhỏ có thể được chuyển hướng nhanh chóng do các hạn chế về logistics và công suất lọc dầu.
“Mức chiết khấu” mà bà Mitrova đề cập là mức giá ưu đãi mà Nga đã bán dầu cho Ấn Độ từ năm 2022 đến cuối năm 2025, khi châu Âu và các khách hàng truyền thống khác tránh dầu Nga do lo ngại lệnh trừng phạt từ phương Tây. Trong nỗ lực bán dầu, Nga đã cung cấp mức giá giảm cho Ấn Độ. Tuy nhiên, khi dầu Nga hiện có nhu cầu cao do cuộc chiến ở Iran và sự siết chặt vận chuyển qua eo biển Hormuz, vẫn chưa rõ liệu Nga có tiếp tục cung cấp dầu với giá ưu đãi hay không.
Trong khi đó, Trung Quốc, một khách hàng lớn khác, có thể cạnh tranh cho cùng nguồn dầu này, làm giảm mức chiết khấu và đẩy giá tiến gần mức chuẩn toàn cầu nếu tình trạng gián đoạn tiếp diễn, bà Mitrova lập luận.
“Dầu Nga là một lớp đệm chiến thuật hữu ích, nhưng không phải là một lá chắn bền vững”, bà nói thêm.
Nhà phân tích Abhi Rajendran tại Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng của Đại học Rice cho biết mức độ gián đoạn hiện tại lớn hơn nhiều so với các cú sốc trước đây, và lượng dầu khí từ Trung Đông hiện bị chặn không thể được thay thế nhanh chóng.
Theo ông Rajendran, các nhà xuất khẩu dầu khí lớn khác như Mỹ và Na Uy sẽ cần nhiều tháng để tăng sản lượng, và chỉ có việc xả kho dự trữ mới có thể bù đắp một phần khoảng thiếu hụt.
Ông cũng chỉ ra rằng dầu thô từ các quốc gia khác nhau có chất lượng khác nhau, và các nhà máy lọc dầu được thiết kế để xử lý các loại dầu cụ thể. Dầu từ một quốc gia không thể tự động thay thế cho dầu xuất khẩu từ quốc gia khác.
Các tuyến vận chuyển thay thế
Trong bối cảnh tuyến đường huyết mạch dầu qua eo biển Hormuz gần như bị tê liệt, các nước buộc phải tìm các tuyến đường vận chuyển thay thế.
Baird Langenbrunner, nhà phân tích nghiên cứu tại Global Energy Monitor, cho biết, với các nước châu Âu, có 2 tuyến đường ống dẫn dầu khả thi có thể đóng vai trò thay thế cho eo biển Hormuz.
Lựa chọn thứ nhất là đường ống dẫn dầu thô Đông-Tây của Ả rập Xê út, có công suất 5 triệu thùng/ngày. Tuyến này chạy theo hướng đông-tây xuyên qua Ả rập Xê út từ trung tâm xử lý Abqaiq tới Yanbu trên Biển Đỏ.
“Yanbu không được thiết kế để trở thành trung tâm xuất khẩu chính của Ả rập Xê út, vì vậy cơ sở hạ tầng và năng lực bốc xếp tàu chở dầu tại đây có thể sẽ hạn chế sản lượng thực tế”, ông Langenbrunner nói.
Ông cho biết thêm rằng hạ tầng đường ống song song dọc theo tuyến này có thể tạm thời được chuyển đổi để vận chuyển thêm dầu, nâng tổng công suất lên khoảng 7 triệu thùng/ngày.
Lựa chọn thứ hai là đường ống dẫn dầu Habshan-Fujairah tại Các Tiểu vương quốc Ả rập Thống nhất (UAE), có thể vận chuyển dầu thô tới cảng Fujairah trên Vịnh Oman. Tuy nhiên, ông Langenbrunner lưu ý công suất của tuyến này thấp hơn nhiều, chỉ khoảng 1,8 triệu thùng/ngày.
“UAE đã sử dụng tuyến này như một tuyến xuất khẩu thường xuyên vì nó tránh được chi phí bảo hiểm và an ninh khi đi qua eo biển, và gần như không còn nhiều công suất dự phòng để khai thác thêm”, nhà phân tích năng lượng cho biết.
Ông giải thích, đường ống dẫn dầu Goreh-Jask mới được xây dựng tại Iran về lý thuyết có thể giúp bỏ qua eo biển, nhưng không phải không có khó khăn.
“Đường ống này nằm trong lãnh thổ Iran, quốc gia vốn đã chịu các lệnh trừng phạt nặng nề của Mỹ và cơ sở hạ tầng đang bị tấn công quân sự trực tiếp. Ngoài ra, công suất xác nhận của nó chỉ khoảng 300.000 thùng/ngày, khá nhỏ so với khối lượng mà eo biển xử lý mỗi ngày”, ông Langenbrunner nói.
Xét tổng thể, chỉ một phần nhỏ lượng dầu thường đi qua eo biển có thể được chuyển qua các tuyến đường ống thay thế, so với khoảng 20 triệu thùng/ngày đi qua hành lang này.
Các hãng tàu có thể lựa chọn vòng qua Mũi Hảo Vọng thay vì eo biển Hormuz (Ảnh: Caspi).
Các tàu chở dầu cũng nhiều khả năng sẽ tránh đi qua Biển Đỏ qua kênh đào Suez để tới châu Âu.
“Đối với lượng dầu không thể đi qua đường ống và phụ thuộc vào tàu biển, một lựa chọn là chuyển hướng tàu vòng qua Mũi Hảo Vọng để tới châu Âu, điều này làm tăng đáng kể thời gian và chi phí vận chuyển. Và điều này chỉ giúp ích với lượng dầu chưa bị mắc kẹt trong Vịnh Ba Tư”, ông Langenbrunner phân tích.
Sản lượng dầu từ Biển Bắc vẫn là một trong những nguồn cung thay thế an toàn nhất của châu Âu. Dầu thô từ các mỏ ngoài khơi tại Na Uy và Anh có thể được vận chuyển trực tiếp bằng tàu tới các cảng châu Âu.
Mỹ và Tây Phi cũng cung cấp các lựa chọn thay thế khả thi, với các nhà sản xuất như Nigeria và Angola vận chuyển dầu trực tiếp tới châu Âu qua các tuyến tàu trên Đại Tây Dương.
Bắc Phi, đặc biệt là Algeria và Libya, cung cấp các tuyến vận chuyển ngắn qua Địa Trung Hải tới Nam Âu. Những lô hàng này tránh được các điểm nghẽn toàn cầu lớn và hưởng lợi từ khoảng cách vận chuyển ngắn. Tuy nhiên, bất ổn chính trị, đặc biệt tại Libya, vẫn là rủi ro thường trực đối với nguồn cung ổn định.
Các nhà sản xuất tại khu vực Caspi và Trung Á như Kazakhstan và Azerbaijan cũng mang lại sự đa dạng hóa bổ sung. Dầu thô của họ thường được vận chuyển bằng đường ống tới các cảng xuất khẩu ở Biển Đen trước khi đi qua các eo biển của Thổ Nhĩ Kỳ vào Địa Trung Hải.
Iraq, một trong những nước xuất khẩu dầu lớn, đang tìm kiếm các tuyến vận chuyển thay thế để đưa dầu ra thị trường.
Người phát ngôn Bộ Dầu mỏ Saheb Bazoun tuần trước cho biết Iraq có một số lô hàng bị mắc kẹt trên biển và doanh số bán dầu (chiếm khoảng 90% ngân sách nhà nước) đã giảm mạnh.
Để giảm áp lực, Baghdad đề xuất xuất khẩu ít nhất 200.000-250.000 thùng dầu mỗi ngày từ Kirkuk thông qua đường ống tới Ceyhan ở Thổ Nhĩ Kỳ, đi qua khu vực người Kurd ở phía bắc. Tuy nhiên, các cuộc đàm phán với chính quyền người Kurd vẫn bị đình trệ.
Các nhà cung cấp Mỹ Latinh, đặc biệt là Brazil và Guyana, cũng có thể cung cấp dầu cho châu Âu thông qua các tuyến tàu Đại Tây Dương, hoàn toàn tránh các điểm nghẽn tại Trung Đông.
Xả kho dự trữ
IEA nhất trí xả 400 triệu thùng dầu dự trữ (Ảnh: AFP).
Trong khi tìm nguồn cung thay thế, các nước cũng kích hoạt giải pháp xả kho dự trữ dầu chiến lược.
Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) tuần trước đã nhất trí xả 400 triệu thùng dầu nhằm đối phó với sự gián đoạn nguồn cung. Đây là hành động lớn nhất trong lịch sử của tổ chức này.
Trong đó, Hàn Quốc đồng ý xả xấp xỉ 22,5 triệu thùng, Nhật Bản khoảng 80 triệu thùng từ kho dầu dự trữ.
IEA không đưa ra mốc thời gian cụ thể về việc khi nào lượng dầu dự trữ này sẽ được đưa ra thị trường. Tổ chức cho biết việc xả kho sẽ được thực hiện theo khung thời gian phù hợp với hoàn cảnh của từng quốc gia trong số 32 nước thành viên.
Các thành viên của IEA chủ yếu là các nền kinh tế phát triển ở châu Âu, Bắc Mỹ và Đông Bắc Á. Tổ chức này có nhiệm vụ duy trì an ninh năng lượng toàn cầu.
IEA được thành lập vào năm 1974 để đáp lại lệnh cấm vận dầu mỏ do các nước Ả rập áp đặt đối với Mỹ vì ủng hộ Israel trong Chiến tranh Ả rập – Israel 1973.
Các nước thành viên IEA đang nắm giữ hơn 1,2 tỷ thùng dầu dự trữ khẩn cấp công, cùng với khoảng 600 triệu thùng dự trữ do ngành công nghiệp nắm giữ.
Người đứng đầu IEA cho biết việc xả kho này nhằm xử lý những tác động tức thời của sự gián đoạn nguồn cung. Tuy nhiên, lưu thông tàu chở dầu cần phải được khôi phục qua eo biển Hormuz để đưa dòng chảy dầu khí ổn định trở lại thị trường toàn cầu.
Tại Mỹ, một số ý kiến cho rằng Mỹ nên hạn chế xuất khẩu năng lượng trong bối cảnh hiện nay. Tuy nhiên, các quan chức trong ngành dầu mỏ chủ động lên tiếng phản đối ý tưởng tái áp đặt các hạn chế xuất khẩu dầu thô mà nước này đã dỡ bỏ hơn một thập niên trước.
Các quan chức ngành dầu cho biết họ không thấy dấu hiệu nào cho thấy Tổng thống Donald Trump hay các nhà hoạch định chính sách khác đang cân nhắc lệnh cấm xuất khẩu, điều mà họ cho rằng sẽ gây hỗn loạn trên thị trường toàn cầu và cắt đứt nguồn cung năng lượng cho các đồng minh vào thời điểm họ cần nhất.
“Mỹ không gặp vấn đề về nguồn cung, và việc dừng xuất khẩu chỉ gây tổn hại cho nền kinh tế của chúng ta”, một quan chức ngành dầu cho biết.
Giám đốc điều hành Viện Dầu khí Mỹ Mike Sommers cũng nhận định: “Việc rút dầu Mỹ khỏi thị trường thế giới sẽ càng siết chặt nguồn cung toàn cầu và có thể gây ra những hệ lụy kinh tế dây chuyền đối với người tiêu dùng”.
Theo Al Jazeera, AFP, Euro News
Nguồn: https://dantri.com.vn/the-gioi/cach-cac-nuoc-tim-nguon-cung-dau-giua-chien-su-trung-dong-20260318145834743.htm
