Cách Iran xây dựng hình tượng tôn giáo cho tân Lãnh tụ Tối cao

Hội đồng Chuyên gia Iran tối 8/3 thông báo chọn ông Mojtaba Khamenei, con trai giáo chủ Ali Khamenei, làm Lãnh tụ Tối cao kế nhiệm cha. Ông Khamenei đã thiệt mạng khi Mỹ và Israel ngày 28/2 mở chiến dịch không kích nhằm vào các mục tiêu quân sự và chính trị của Iran.

Lãnh tụ Tối cao là vị trí quyền lực cao nhất trong hệ thống chính trị – tôn giáo Iran, giữ vai trò nguyên thủ quốc gia, tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang. Vị trí này cũng được nhiều tín đồ coi là có thẩm quyền lãnh đạo đối với khoảng 200 triệu người Hồi giáo dòng Shiite trên toàn thế giới.

Do đó, giới giáo sĩ Iran đang củng cố hình ảnh, vị thế và sự ủng hộ cho ông Mojtaba, vào thời điểm Tehran đang trong cuộc chiến “mang tính sống còn” với Washington, Tel Aviv. Họ mô tả việc ông Khamenei thiệt mạng là “tử vì đạo”, khắc họa Mojtaba là người kế thừa con đường đấu tranh của nước Cộng hòa Hồi giáo.

“Tử vì đạo” là khái niệm trung tâm trong Hồi giáo dòng Shiite, bắt nguồn từ cái chết của Imam Hussein, cháu trai Nhà tiên tri Muhammad. Vào thế kỷ 7, Hussein từ chối tuyên thệ trung thành với Yazid I, người lên nắm quyền theo hình thức cha truyền con nối, dẫn đến trận chiến tại Karbala, Iraq, năm 680. Hussein cùng nhiều thành viên trong gia đình và người ủng hộ bị giết trong sự kiện này.

Giới giáo sĩ Iran luôn mượn điển tích về sự hy sinh của Hussein làm biểu tượng cho tinh thần kháng chiến kể từ cuộc Cách mạng Hồi giáo 1979, khi phong trào do ông Ruhollah Khomeini dẫn dắt lật đổ sự cai trị của vua Mohammad Reza Pahlavi có quan điểm thân phương Tây.

Đòn không kích của Mỹ, Israel ngày 28/2 đã khiến giáo chủ Khamenei, vợ, con gái, con rể cùng cháu ngoại của ông thiệt mạng, khi họ quây quần trong tháng lễ Ramadan của người Hồi giáo. Vợ cùng con trai của Mojtaba cũng chung số phận, trong khi ông được cho là bị thương và chưa xuất hiện trước công chúng.

“Trên nhiều khía cạnh, ông Mojtaba giờ đây trở thành hiện thân của câu chuyện Karbala. Điều đó có ý nghĩa rất sâu sắc trong xã hội Iran, kể cả với người không sùng đạo”, Narges Bajoghli, phó giáo sư Trường Nghiên cứu Quốc tế Cao cấp của Đại học Johns Hopkins, nhận định.

Truyền thông nhà nước Iran hiện mô tả Mojtaba là “Jaanbaz của Ramadan”, cách gọi chỉ những chiến binh bị thương. Hội đồng giáo sĩ cấp cao Iran tái khẳng định lời thề “bằng dòng máu thuần khiết của mọi vị tử vì đạo từ thuở khai sinh Hồi giáo đến ngày nay”, cam kết tuân phục Lãnh tụ Tối cao mới “như cách những chiến hữu tại Karbala trung thành với lãnh đạo của họ”.

Giới phân tích cho rằng cách tiếp cận này góp phần nâng cao vị thế tôn giáo cho ông Mojtaba, bởi đây là lần đầu tiên chuyển giao quyền lực diễn ra theo kiểu “cha truyền con nối” tại Iran từ sau cuộc cách mạng năm 1979. Động thái này đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong quan điểm chính trị của Tehran, vốn từ lâu ưu tiên mô hình lãnh đạo dựa trên trình độ giáo luật thay vì huyết thống – một đặc trưng của các chế độ quân chủ mà cuộc cách mạng trước đây từng bác bỏ.

Thực tế, vị thế tôn giáo của ông Mojtaba vốn còn phần nào mơ hồ, bởi theo quy định, Lãnh tụ Tối cao Iran phải là “mujtahid”, giáo sĩ có đủ thẩm quyền đưa ra phán quyết tôn giáo.

Ông Mojtaba từng theo học dưới sự hướng dẫn của nhiều “grand ayatollah”(đại giáo chủ). Năm 2022, một kênh truyền thông liên quan đến chủng viện tại thành phố Qom, trung tâm quan trọng của Hồi giáo dòng Shiite, gọi Mojtaba là “ayatollah”, cho thấy ông có thể đã đạt tới trình độ mujtahid. Tuy nhiên, danh xưng ayatollah không do một cơ quan trung ương quyết định, mà thường hình thành từ sự công nhận của giới học giả, các chủng viện và cộng đồng tín đồ.

“Có lẽ sẽ cần khá nhiều thời gian để họ xây dựng cho ông hình ảnh của một học giả tôn giáo thực thụ”, Eskandar Sadeghi-Boroujerdi, chuyên gia về Iran tại Đại học St. Andrews ở Scotland, nhận định.

Tổng thống Trump trước đó công khai cảnh báo Iran về việc lựa chọn tân lãnh đạo, tuyên bố “người này phải được Mỹ phê chuẩn, nếu không sẽ khó trụ được lâu”. Ông thậm chí yêu cầu phải được tham gia quá trình chọn Lãnh tụ Tối cao mới của Iran.

Giới phân tích chỉ ra nghịch lý rằng lập trường này của ông Trump cũng giúp củng cố tính chính danh cho ông Mojtaba, vì việc chọn ông làm Lãnh tụ Tối cao sẽ gửi đi thông điệp cứng rắn đến Mỹ rằng Iran sẽ không khuất phục.

Truyền thông nhà nước Iran ngày 9/3 phát hình ảnh các đám đông trên khắp đất nước thề ủng hộ tân Lãnh tụ Tối cao. Ở thành phố miền bắc Zanjan, hàng nghìn người đáp lại khẩu hiệu tưởng niệm ông Khamenei bằng câu: “Chúng tôi là những người đi theo ngài, Seyyed Mojtaba”, sử dụng một tước hiệu tôn kính dành cho người được coi là hậu duệ của Nhà tiên tri Muhammad.

Cựu phó tổng thống Iran Mohammad Mokhber mô tả ông Mojtaba là “tấm gương phản chiếu trọn vẹn giáo chủ tử vì đạo của chúng ta, Imam Khamenei”. Theo ông Mokhber, việc là con trai của một vị tử vì đạo và có gia đình cũng chịu tổn thất trong chiến tranh chính là “huân chương danh dự”.

Ông Mojtaba từ lâu đã được đồn đoán là một trong những ứng viên tiềm năng kế nhiệm giáo chủ Khamenei. Suốt hàng chục năm, ông đã xây dựng quan hệ chặt chẽ với Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), lực lượng chỉ nghe lệnh Lãnh tụ Tối cao, và các cơ quan tình báo. Ông cũng tham gia điều hành nhiều công việc trong văn phòng của ông Khamenei.

Theo ông Hamdi Malik, nhà nghiên cứu tại Viện Washington, việc ông Mojtaba lên kế nhiệm thực chất đã được chuẩn bị từ rất lâu.

“Ông Mojtaba đã dành nhiều năm xây dựng ảnh hưởng trong hệ thống quyền lực của Iran. Việc ông ấy nắm quyền lực hiện nay không phải là điều bất ngờ”, Malik nói.

Như Tâm (Theo WSJ, AFP, Reuters)