CEO Chứng khoán Kafi: AI và nâng hạng sẽ đào thải nhà đầu tư ‘đánh theo cảm giác’

Tâm lý FOMO, margin, những cú sốc bất ngờ… khiến không ít nhà đầu tư bước vào thị trường như một cuộc chơi ngắn hạn. Nhưng chứng khoán không chỉ là nơi mua bán cổ phiếu – đó là kênh huy động vốn dài hơi cho nền kinh tế.

Trong cuộc trò chuyện với Tuổi Trẻ nhân dịp đầu Xuân Bính Ngọ 2026, ông Trịnh Thanh Cần – Tổng giám đốc Chứng khoán Kafi phân tích vì sao nhà đầu tư cá nhân Việt dễ bị cuốn vào xu hướng đầu cơ, đồng thời đưa ra quan điểm về việc phát triển sản phẩm mới, cơ chế giao dịch mới…

Gia tăng tỉ trọng nhà đầu tư tổ chức trên thị trường chứng khoán

* Thực tế cho thấy nhiều nhà đầu tư cá nhân vẫn tham gia thị trường với tâm lý ngắn hạn, cảm tính. Theo ông, đâu là rào cản lớn nhất khiến nhà đầu tư Việt khó chuyển từ “đánh chứng” sang đầu tư đúng nghĩa?

– Để khuyến khích nhà đầu tư tham gia thị trường với tâm thế dài hạn, điều cốt lõi là phải củng cố niềm tin.

Thực tế những năm qua, thị trường liên tục trải qua các cú sốc và biến động mạnh, khiến nhiều nhà đầu tư thua lỗ, tâm lý dần nghiêng về ngắn hạn và kém hứng thú với việc nắm giữ lâu dài. Bên cạnh đó, thiếu minh bạch thông tin cũng là nguyên nhân đáng kể.

Ngoài ra, thị trường chứng khoán Việt Nam vẫn còn nhỏ và chưa thu hút được sự tham gia mạnh mẽ của khối nhà đầu tư tổ chức.

Trong khi tại các thị trường phát triển, nhóm này chiếm khoảng 50-80% về quy mô và giá trị giao dịch, thì ở Việt Nam mới chỉ quanh mức 10%.

Việc gia tăng tỉ trọng nhà đầu tư tổ chức sẽ góp phần nâng cao tính ổn định và định hình xu hướng phát triển dài hạn cho thị trường.

* Nhiều ý kiến cho rằng chính các công ty chứng khoán, thông qua việc đẩy mạnh giao dịch ngắn hạn, margin và sản phẩm phức tạp, vô tình “nuôi dưỡng” tâm lý đầu cơ của nhà đầu tư cá nhân để hưởng lợi hơn từ thanh khoản, ông nghĩ sao?

– Quan điểm trên không phải không có cơ sở, song chúng ta thường bỏ qua những mặt tích cực của các công cụ hỗ trợ thanh khoản và sản phẩm phái sinh do công ty chứng khoán cung cấp.

Về bản chất, đầu cơ ngắn hạn góp phần nâng cao hiệu quả thị trường. Dòng tiền ngắn hạn luôn hiện diện ở mọi thị trường, từ phát triển đến mới nổi như Việt Nam.

Nhờ tính nhạy bén với thông tin, dòng vốn này giúp giá cổ phiếu phản ánh nhanh hơn giá trị doanh nghiệp và vận động linh hoạt theo các biến động ngắn hạn. Trong bối cảnh đó, các công cụ đòn bẩy và phái sinh trở thành phương tiện hữu hiệu để tối ưu hóa lợi nhuận.

Tuy nhiên, dòng tiền đầu cơ cũng tác động mạnh đến tâm lý chung, dễ kích hoạt FOMO, đẩy giá xa rời nền tảng cơ bản và làm gia tăng rủi ro điều chỉnh.

Thua lỗ hoặc “kẹp hàng” trong ngắn hạn có thể khiến nhà đầu tư nản lòng, rời bỏ thị trường, làm suy giảm vai trò huy động vốn dài hạn của kênh chứng khoán.

Vì vậy, bên cạnh việc cung cấp các sản phẩm tài chính hiện đại, chúng tôi chú trọng trang bị kiến thức và kỹ năng sử dụng đòn bẩy, phái sinh một cách hiệu quả, nhằm tối ưu lợi nhuận song song với kiểm soát rủi ro.

Đề xuất thí điểm bán khống trên một số cổ phiếu blue-chip

* Một trong những yêu cầu quan trọng để nâng hạng là chất lượng và sự đa dạng của hàng hóa trên thị trường. Ông đánh giá thế nào về thực trạng hiện nay, và theo ông thị trường đang thiếu nhất loại hàng hóa nào?

– Khi bàn về “hàng hóa” của thị trường, trước hết phải nhìn vào quy mô và chất lượng doanh nghiệp niêm yết. Hiện vốn hóa thị trường tương đương khoảng 82% GDP, tăng mạnh so với mức 62% cuối 2023.

Dù là bước tiến đáng ghi nhận, con số này vẫn còn xa mục tiêu 120% GDP vào năm 2030. Nếu chỉ trông vào tăng trưởng nội tại của doanh nghiệp, tốc độ mở rộng sẽ hạn chế; vì vậy, cần thúc đẩy cổ phần hóa và niêm yết mới.

Theo HSBC, tỉ lệ sở hữu nước ngoài thực tế chỉ khoảng 17%, thấp hơn đáng kể so với mức trần 49%, đặc biệt tại nhóm ngân hàng thường xuyên kín room. Đây sẽ là điểm nghẽn đối với dòng vốn ngoại, nhất là trong bối cảnh nâng hạng thị trường.

Các sản phẩm như phái sinh mở rộng, ETF hay chứng quyền đã phổ biến hàng chục năm trên thế giới nhưng vẫn còn khá mới tại Việt Nam.

Thực tế, mức độ quan tâm còn khiêm tốn: giá trị giao dịch chứng quyền có đảm bảo chưa tới 0,5% so với HoSE; khối lượng hợp đồng tương lai sau 5 năm chỉ tăng khoảng 47%, trong khi giao dịch thị trường cơ sở đã hơn gấp đôi.

Đặc thù phái sinh nằm ở cơ chế định giá và cách tiếp cận khác biệt so với cổ phiếu truyền thống, đòi hỏi hiểu biết về cấu trúc sản phẩm, xu hướng thị trường và tài sản cơ sở. Sự phức tạp và tính mới mẻ chính là rào cản lớn với nhà đầu tư.

* Những cơ chế như bán khống, giao dịch T0, giao dịch trong ngày được nhà đầu tư háo hức chờ đợi. Theo ông, Việt Nam đã “đủ chín” để triển khai các cơ chế này chưa, và nên bắt đầu từ đâu để hạn chế rủi ro?

– Hiện nay, hạ tầng giao dịch của chúng ta về cơ bản đã đủ điều kiện để triển khai các sản phẩm tiên tiến như bán khống và giao dịch T0.

Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu, việc áp dụng nhiều khả năng chỉ dừng ở mức thí điểm có kiểm soát, do hai cấu phần then chốt vẫn cần thời gian hoàn thiện: cơ chế vay – mượn chứng khoán và hệ thống bù trừ/kiểm soát rủi ro hậu giao dịch (CCP, quản trị vỡ nợ, giám sát thời gian thực).

Về tiến độ, hệ thống KRX đã vận hành, trong khi CCP dự kiến đi vào hoạt động đầu năm 2027 – đóng vai trò “xương sống” để mở rộng đòn bẩy và tăng vòng quay giao dịch nhưng vẫn đảm bảo an toàn hệ thống.

Về định hướng chính sách, Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đã đặt mục tiêu triển khai bán khống có kiểm soát từ năm 2026, theo nguyên tắc mở rộng đến đâu, kiểm soát rủi ro đến đó.

Do vậy, bước đi phù hợp nhất là thí điểm bán khống trên một số cổ phiếu blue-chip, với sự tham gia của các công ty chứng khoán đáp ứng tiêu chuẩn về vốn và năng lực công nghệ, có thể triển khai ngay trong năm 2026.