Chậm ban hành chính sách, giáo viên mầm non thiệt thòi

Dự thảo Báo cáo về kết quả giải quyết kiến nghị của cử tri gửi đến Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV của Ủy ban Dân nguyện và Giám sát vào cuối năm 2025 cho thấy việc giải quyết chế độ, chính sách đối với giáo viên (GV) mầm non vào ngành từ những năm 1960-1970 vẫn chưa được thực hiện.

Chưa được ghi nhận

Theo thống kê của Hội Cựu giáo chức Việt Nam vào năm 2018, có 122.440 GV mầm non chưa được hưởng chế độ, chính sách của nhà nước tại các tỉnh, thành từ Quảng Bình trở ra phía Bắc.

Trong số hơn 122.000 GV này, 17.673 người công tác từ năm 1975 về trước; từ năm 1975-1995 là 58.810 người và từ sau năm 1995 đến 2015 là 17.414 người. Số GV mầm non không được hưởng chế độ do không được chuyển tiếp dạy tiểu học là khoảng 47.000 người; số GV mầm non không được hưởng chế độ do hoàn cảnh gia đình hay các hoàn cảnh khác là khoảng 72.000 người.

Tại hội thảo đề xuất chế độ, chính sách cho GV mầm non nghỉ công tác chưa được hưởng chế độ do Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT) tổ chức vào tháng 8-2018, Thứ trưởng Bộ GD-ĐT lúc đó là bà Nguyễn Thị Nghĩa cho biết trước năm 1995, do hoàn cảnh lịch sử, GV mầm non gặp nhiều khó khăn về đào tạo và chế độ, chính sách.

Theo đại diện Hội Cựu giáo chức Việt Nam, trước đây, việc tuyển dụng và nghỉ công tác của GV mầm non chưa được quản lý chặt chẽ, chưa quy định cụ thể về tiêu chuẩn và thủ tục như ngày nay. Chẳng hạn, ở các hợp tác xã, nông trường, lâm trường, xí nghiệp, cơ quan, khi lập lớp học nhà trẻ, mẫu giáo, vỡ lòng thì cử xã viên, công nhân, viên chức của đơn vị mình phụ trách. Việc cử người cũng rất đơn giản, ai “múa dẻo hát hay” là có thể dạy được lớp mẫu giáo. Khi cho họ nghỉ việc cũng đơn giản như tuyển dụng, cá nhân muốn nghỉ thì đơn vị cho nghỉ rồi cử người khác.

Vì cơ chế một thời như vậy nên nhiều GV mầm non đã dạy nhiều năm rồi nghỉ công tác mà không có giấy tờ tuyển dụng cũng như khi nghỉ. Phần lớn GV mầm non chưa được hưởng chế độ của nhà nước làm việc trong thời kỳ chưa có quy định chế độ tiền lương, chỉ có tiền công từng đơn vị chi trả bằng thóc hay tiền đóng góp của phụ huynh.

Theo bà Nguyễn Thị Nghĩa, GV mầm non nghỉ công tác chưa được hưởng chế độ đều có quá trình làm việc tương đối lâu dài trong những năm gian khó của đất nước. Nhiều giáo viên vào ngành những năm 1970, sau 20-30 năm công tác không được hưởng bất cứ chế độ, chính sách nào.

Những năm 2000, khi nhà nước ban hành chính sách biên chế cho hiệu trưởng trường mầm non, do yêu cầu chuyển từ trông trẻ sang chăm sóc, giáo dục trẻ cần có sự đào tạo bài bản nên một số GV không đáp ứng được, phải nghỉ công tác. Đời sống của hầu hết GV mầm non này gặp nhiều khó khăn, không có lương hưu, không có chế độ BHXH. Nhiều GV không lập gia đình hoặc gia đình ly tán; nhiều người đã tuổi cao sức yếu, không có chế độ hỗ trợ, không có chỗ dựa trong cuộc sống.

Cần giải quyết dứt điểm

Từ nhiều năm trước, Thủ tướng Chính phủ đã giao Bộ GD-ĐT chủ trì nghiên cứu tổng thể, đề xuất, báo cáo Thủ tướng về chính sách cho GV mầm non nghỉ công tác chưa được hưởng chế độ. Bộ GD-ĐT đã phối hợp với Hội Cựu giáo chức Việt Nam tổ chức nghiên cứu để đề xuất chế độ, chính sách cho đối tượng này.

Năm 2025, Bộ GD-ĐT tiếp tục tổ chức khảo sát chế độ, chính sách đối với đội ngũ GV mầm non nghỉ công tác chưa được hưởng chế độ tại một số địa phương, làm căn cứ tham mưu cho Chính phủ quy định chế độ, chính sách đối với đội ngũ này thời gian tới. Thế nhưng, theo dự thảo báo cáo của Ủy ban Dân nguyện và Giám sát, đến tháng 3-2026, Bộ GD-ĐT vẫn chưa nêu rõ kết quả khảo sát, hướng dẫn tham mưu đề xuất của bộ và lộ trình thực hiện kiến nghị của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Những GV mầm non này vẫn chưa được hưởng chế độ.

TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục Chuyên nghiệp – Bộ GD-ĐT, cho rằng việc để hơn 122.000 GV mầm non nghỉ công tác không có lương hưu, không có chế độ, chờ đợi hết năm này sang năm khác là điều khó chấp nhận. Năm 2018, Bộ GD-ĐT đã khảo sát, năm 2025 tiếp tục khảo sát nhưng đến tháng 3-2026 vẫn chưa tham mưu, xây dựng và ban hành chính sách thì “thật sự thiếu trách nhiệm”, theo ông Vinh.

“Không thể lấy lý do “vướng cơ chế” để bao biện. Nếu thật sự coi đây là vấn đề khẩn thiết liên quan trực tiếp đến đời sống của hàng trăm ngàn con người thì sau ngần ấy năm, ít nhất phải có một phương án cụ thể, một lộ trình rõ ràng, một mốc thời gian dứt điểm” – TS Hoàng Ngọc Vinh thẳng thắn.

Hiệu trưởng một trường tiểu học tại Hà Nội cho rằng ai cũng nhận thấy sự bất hợp lý trong việc này. “Những GV ấy từng dạy trong nhà kho, nhà dân, được trả công bằng thóc hoặc tiền đóng góp tự nguyện. Họ không được tuyển dụng bài bản, không được đóng BHXH như viên chức chính thức. Đó là hoàn cảnh lịch sử, không phải lỗi của họ. Không thể bắt họ hôm nay gánh hết hậu quả của một giai đoạn mà chính hệ thống quản lý khi đó còn chưa hoàn chỉnh” – hiệu trưởng này nhìn nhận.

Theo TS Hoàng Ngọc Vinh, trong trường hợp này, nếu xử lý “cứng” bằng các quy định hiện hành thì không điều chỉnh kịp thời với hiện thực xã hội. Ông cho rằng trường hợp này cần một chính sách chuyển tiếp đặc thù, nhân văn và sòng phẳng hơn: Hoặc trợ cấp hưu trí xã hội hằng tháng cho nhóm GV đủ điều kiện theo số năm cống hiến; hoặc trợ cấp một lần kèm hỗ trợ thường xuyên cho người khó khăn; hoặc một gói ngân sách trung ương phối hợp với địa phương để giải quyết dứt điểm.

Không thể để các GV mầm non đã dành nửa đời dạy trẻ mà tuổi già lại sống nhờ buôn bán nhỏ, lao động phổ thông hay con cháu cưu mang. “Đây là câu chuyện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Bộ GD-ĐT nên khẩn trương trình Chính phủ để tháo gỡ những khó khăn cho các GV mầm non theo tinh thần nhân văn nhất có thể” – ông Vinh nhấn mạnh.