Chiến lược của Iran đối phó sức ép từ Mỹ – Israel

Iran đang đối mặt tình thế khó khăn nhất từ sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979, khi hứng đòn tập kích dữ dội của Mỹ và Israel hôm 28/2 khiến Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei và loạt quan chức cấp cao thiệt mạng. Mỹ – Israel những ngày sau đó liên tục tiến hành các cuộc không kích quy mô lớn nhắm vào các mục tiêu quân sự, chính trị trọng yếu của Iran.

Iran đã phát động chiến dịch đáp trả quyết liệt, phóng tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái (UAV) vào các mục tiêu Israel và Mỹ trên khắp Trung Đông. Các đòn tập kích của Iran đã gây gián đoạn hoạt động hàng không khu vực, khiến dòng chảy hàng hóa qua Eo biển Hormuz gần như tê liệt, làm hư hại một số cơ sở hạ tầng dầu khí ở các nước láng giềng.

Vali Nasr, thành viên Trường Nghiên cứu Quốc tế Cao cấp Johns Hopkins ở Washington, cho rằng trong bối cảnh thất thế về sức mạnh quân sự trước Mỹ và Israel, cách đối phó của Iran là gây rối loạn nền kinh tế Vùng Vịnh, đẩy giá năng lượng toàn cầu và lạm phát lên cao. Mục tiêu cuối cùng mà họ hướng đến là khiến Tổng thống Donald Trump cùng đồng minh đối mặt tổn thất lớn đến mức không thể tiếp tục chịu đựng và phải tuyên bố chấm dứt chiến dịch tấn công.

“Cuộc chiến đã trở thành bài kiểm tra về ý chí và sức chịu đựng. Iran đang đối mặt với những lực lượng quân sự có ưu thế vượt trội, vì vậy chiến lược của họ là thử thách ý chí của đối phương bằng cách mở rộng chiến trường, làm phức tạp hóa cuộc chiến và gia tăng rủi ro cho nền kinh tế thế giới”, Nasr nhận định.

Ali Vaez, giám đốc chương trình Iran tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế ở Bỉ, đồng tình với quan điểm này. Ông nói Iran muốn các cường quốc dầu mỏ giàu có ở Vùng Vịnh cũng phải nếm trải nỗi đau chiến tranh, với hy vọng tạo ra làn sóng phản chiến đủ lớn trong dư luận các nước này để buộc Mỹ lùi bước.

“Đối với Iran, sự tồn vong của chế độ là chiến thắng, ngay cả khi chiến thắng đó phải đánh đổi bằng tổn thất rất lớn và gây đổ vỡ quan hệ với các nước láng giềng”, ông Vaez nói.

Các căn cứ quân sự và cơ sở ngoại giao của Mỹ trên khắp Vùng Vịnh đã bị tấn công. 6 binh sĩ Mỹ thiệt mạng sau một cuộc tập kích bằng UAV vào căn cứ tại Kuwait. Ba tiêm kích F-15 của Mỹ bị bắn rơi do hỏa lực đồng minh, đánh dấu một trong những tổn thất khí tài nghiêm trọng nhất của Washington trong chiến dịch này.

Ravi Chaudhary, cựu quan chức cấp cao của không quân Mỹ, nhận định kho tên lửa đạn đạo tầm ngắn và tầm trung của Iran, các phi đội UAV tự sát Shahed, cũng như năng lực tác chiến không gian mạng và tác chiến điện tử, đang tạo ra mối đe dọa khủng khiếp đối với các căn cứ quân sự Mỹ trong khu vực.

“Các cơ sở quân sự Mỹ đang bị thử thách chưa từng thấy trong xung đột này. Đối phương đã chứng minh được năng lực tấn công vào hạ tầng trọng yếu nhằm làm suy giảm sức mạnh không quân của Mỹ”, ông nói.

Tác chiến phi đối xứng

Thách thức đó gia tăng khi Iran áp dụng chiến thuật phi đối xứng, mở rộng chiến dịch tập kích sang các cơ sở hạ tầng cung ứng phần lớn dầu mỏ và khí đốt toàn cầu.

Một cuộc tấn công bằng UAV của Iran đã gây cháy tại trung tâm dầu mỏ quan trọng của Arab Saudi, trong khi các cuộc tập kích khác buộc Qatar, một trong những nước xuất khẩu lớn nhất thế giới, phải ngừng sản xuất khí hóa lỏng (LNG).

Các mối đe dọa từ Iran đã gần như làm tê liệt hoạt động vận tải qua Eo biển Hormuz, nơi vận chuyển ít nhất 20% lượng dầu mỏ và khí tự nhiên của thế giới.

Ít nhất 4 tàu hàng đã bị tấn công bằng “vật thể bay lạ”, nhiều khả năng là UAV, tại khu vực ngoài khơi bờ biển UAE và Oman trong vòng 24 giờ, khi chúng đi qua Eo biển Hormuz, nơi có điểm hẹp nhất rộng gần 34 km và giáp miền nam Iran.

Các cơ sở hạ tầng năng lượng trọng yếu ở khu vực được bảo vệ bởi cả hệ thống phòng không của Mỹ và các nước Vùng Vịnh. Nhưng số lượng tên lửa và UAV lớn mà Iran phóng ra những ngày qua đang khiến các hệ thống phòng không trở nên căng thẳng. Một số nước Vùng Vịnh ngày càng lo ngại nguy cơ cạn kiệt các loại tên lửa đánh chặn đắt tiền.

“Vũ khí Iran có khả năng vươn tới các cơ sở và tài sản cố định của chúng ta trong khu vực. Đó có thể là các tòa nhà đại sứ quán hoặc bất cứ thứ gì treo cờ Mỹ”, một quan chức quân sự cấp cao của Mỹ nói.

Ali Larijani, thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, ngày 2/3 tuyên bố trên mạng xã hội rằng Tehran “đã chuẩn bị sẵn sàng cho cuộc chiến lâu dài”, gồm các kế hoạch leo thang và mở rộng chiến trường.

Kho dự trữ dồi dào của Iran, bao gồm các loại UAV giá rẻ có thể sản xuất quy mô lớn, là lợi thế giúp họ có thể thực hiện chiến thuật tiêu hao với Mỹ.

Daniel Byman, giám đốc Chương trình Chiến tranh, Mối đe dọa phi truyền thống và Khủng bố thuộc tổ chức CSIS, cho hay Mỹ và các đồng minh Vùng Vịnh có quá nhiều mục tiêu cần được bảo vệ, trong khi số lượng đạn tên lửa phòng không Patriot của họ có hạn.

Trong 4 ngày đầu xung đột, Mỹ và các nước Vùng Vịnh có thể đã phóng gần 2.500 tên lửa phòng không để đánh chặn tên lửa đạn đạo và UAV Iran. Trong khi đó, tập đoàn Lockheed Martin của Mỹ trong cả năm 2025 chỉ xuất xưởng tổng cộng 620 quả tên lửa PAC-3 cho tổ hợp Patriot.

Xung đột này là “cuộc chạy đua với thời gian”, theo nhà phân tích quân sự Franz-Stefan Gady. Ông cho biết Mỹ, Israel và các đồng minh đang cố phá hủy kho tên lửa, bệ phóng và các đầu mối liên lạc của Iran nhanh nhất có thể, nhằm khiến nước này không thể phóng đi những tên lửa đạn đạo uy lực hơn, giữa lúc nguồn dự trữ tên lửa đánh chặn cạn dần.

Rủi ro với Iran

Iran đang đặt cược rằng sức chịu đựng của họ tốt hơn Mỹ và đồng minh. Tuy nhiên, giới quan sát cảnh báo rủi ro mà Tehran phải đối mặt cũng rất lớn.

Tổng thống Trump ngày 2/3 tuyên bố sẽ tiếp tục cuộc chiến ít nhất trong 4-5 tuần và không loại trừ việc sử dụng bộ binh Mỹ. Ngoại trưởng Marco Rubio cảnh báo “những đòn giáng mạnh nhất còn ở phía trước” và Lầu Năm Góc nói sẽ gửi thêm binh sĩ và máy bay chiến đấu tham gia chiến dịch.

Giới phân tích cho hay có những dấu hiệu cho thấy Mỹ đang khuyến khích các nhóm thiểu số ở Iran, như người Kurd và người Baluchis, nổi dậy chống lại chính phủ. Quân đội Iran những ngày qua đã tập kích một số mục tiêu người Kurd ở khu vực giáp biên giới Iraq, dường như để đề phòng kịch bản này.

Một rủi ro khác với Iran là các đòn tập kích của họ không gây chia rẽ giữa các nước Vùng Vịnh với Mỹ, mà đang củng cố quyết tâm của các quốc gia này.

Các quốc gia thuộc Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC), gồm Arab Saudi, UAE, Qatar, Kuwait, Bahrain, Oman, ngày 1/3 ra tuyên bố chung, nhấn mạnh lập trường thống nhất trong việc đối phó với các cuộc tấn công của Iran, khẳng định an ninh của các quốc gia GCC là không thể chia cắt và bảo lưu quyền đáp trả để tự vệ.

Dù kêu gọi chấm dứt các hành động thù địch, GCC không chỉ trích chiến dịch của Mỹ – Israel. Hasan T. Alhasan, chuyên gia Trung Đông tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS) ở London, nhận định sau những đòn tập kích của Iran, các nước này giờ đây nhiều khả năng sẽ cho phép lực lượng Mỹ sử dụng không phận và lãnh thổ của họ để tiến hành chiến dịch hiệu quả hơn.

Anh, Pháp và Đức, những nước ban đầu không ủng hộ cuộc chiến này, hiện cũng ám chỉ rằng họ có thể hành động để bảo vệ binh sĩ và lợi ích của mình ở Vùng Vịnh. “Bởi vì họ đều nhận ra rằng lợi ích chung đang bị đe dọa”, Alhasan nói.

Tuy nhiên, sau khi cố gắng từ bỏ khí đốt Nga, châu Âu hiện phụ thuộc vào năng lượng từ Vùng Vịnh hơn bao giờ hết, trong khi một nửa lượng dầu của Ấn Độ đi qua Eo biển Hormuz. Do đó, áp lực buộc ông Trump phải rút ngắn cuộc chiến sẽ tăng lên.

Ellie Geranmayeh, chuyên gia về Iran tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu (ECFR), nhận định rằng rất khó để biết được ý định thực sự của ông Trump.

“Ông Trump đã loại bỏ Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei, điều mà không tổng thống nào khác dám làm. Ông ấy có một lối thoát nếu muốn, ngay cả khi Israel coi đây là cơ hội nghìn năm có một để thay đổi chế độ ở Iran”, Geranmayeh nói.

Ông Trump thường nói về việc muốn đạt được một thỏa thuận với Iran và gần đây viện dẫn trường hợp Venezuela, nơi lực lượng Mỹ đột kích bắt Tổng thống Nicolas Maduro và ủng hộ nhóm lãnh đạo mới có quan điểm ít cứng rắn hơn với Washington. “Tôi nghĩ những gì chúng tôi đã làm ở Venezuela là kịch bản hoàn hảo”, ông nói ngày 1/3.

Matthew Kroenig, cựu quan chức quốc phòng Mỹ chuyên nghiên cứu về chính sách đối ngoại của ông Trump, nhận xét Tổng thống Mỹ không mặn mà với chiến dịch quân sự kéo dài và có thể hài lòng với một số kết quả như những gì đã có ở Venezuela.

“Họ đã đạt được một số mục tiêu của mình. Vì vậy, tôi nghĩ họ có thể rút quân bất cứ lúc nào và tuyên bố đây là chiến dịch thành công”, Kroenig nói.

Thanh Tâm (Theo NY Times, WSJ, AFP)