Chữ ký số – tiện lợi và cái giá khi quản lý lỏng lẻo

Sự tiện lợi ấy giúp bộ máy hành chính vận hành nhanh hơn, minh bạch hơn.

Nhưng mặt trái cũng ngày càng lộ rõ: nếu việc quản lý, bàn giao và bảo mật chữ ký số không được thực hiện nghiêm ngặt, công cụ này có thể bị lợi dụng để hợp thức hóa hành vi chiếm đoạt tài sản nhà nước.

Chỉ trong thời gian ngắn tại Đồng Tháp đã xảy ra hai vụ án mà điểm chung là kế toán sử dụng chữ ký số của lãnh đạo để duyệt hàng trăm chứng từ khống. Người trực tiếp chiếm đoạt bị xử lý nghiêm khắc; song người đứng đầu đơn vị, dù không bị xác định hưởng lợi – vẫn vướng vòng tố tụng do thiếu trách nhiệm.

Vụ án tại Ban Thi đua – Khen thưởng (Sở Nội vụ) là một trường hợp đang được dư luận quan tâm.

Hơn 170 bộ chứng từ khống và cách chữ ký số bị lợi dụng

Theo cáo trạng của Viện KSND tỉnh Đồng Tháp, từ ngày 1-1-2020 đến 31-8-2023, Võ Thị Thùy Trang, kế toán Ban Thi đua – Khen thưởng, đã lập khống 173 bộ chứng từ thanh toán, sử dụng hóa đơn giá trị gia tăng của nhiều đơn vị kinh doanh để hợp thức hóa hồ sơ chi ngân sách, chiếm đoạt tổng cộng hơn 2,1 tỉ đồng.

Thủ đoạn được xác định là Trang chủ động lập dự toán, soạn thảo hồ sơ, đính kèm hóa đơn đầu vào để tạo thành bộ chứng từ “hợp lệ” trên giấy tờ. Sau đó các chứng từ này được nhập vào hệ thống dịch vụ công của Kho bạc Nhà nước để thực hiện giao dịch điện tử.

Theo quy trình, để hồ sơ được kho bạc chấp nhận thanh toán, bắt buộc phải có chữ ký số của lãnh đạo đơn vị. Cáo trạng cho rằng Trang đã lợi dụng việc quản lý chữ ký số chưa chặt chẽ, sử dụng chữ ký số mang tên lãnh đạo để hoàn tất các bước phê duyệt điện tử. Nhờ đó các chứng từ khống được hệ thống ghi nhận là đã có đủ điều kiện pháp lý và được giải ngân. Hành vi này diễn ra liên tục qua nhiều năm tài chính mà không bị phát hiện kịp thời cho đến khi cơ quan chức năng vào cuộc.

Đáng chú ý, cáo trạng không chỉ truy cứu trách nhiệm của Trang về tội tham ô tài sản mà còn đề cập trách nhiệm quản lý của các lãnh đạo Ban Thi đua – Khen thưởng qua từng giai đoạn, gồm Huỳnh Anh Tuấn, Nguyễn Thành Tấn, Hồ Vũ Bảo và Huỳnh Thị Lan. Cơ quan tố tụng cho rằng trong từng thời kỳ, việc kiểm tra, giám sát hoạt động tài chính và quản lý chữ ký số chưa được thực hiện chặt chẽ, tạo điều kiện để sai phạm kéo dài.

Trong đó, ông Nguyễn Thành Tấn – nguyên quyền trưởng ban – bị truy tố về tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng theo khoản 2 điều 360 Bộ luật Hình sự.

Tuy nhiên trong đơn xin cứu xét, ông Tấn cho rằng mình không được bàn giao USB token chữ ký số (do người tiền nhiệm ký hợp đồng chữ ký số nhưng không bàn giao), không được cung cấp mật khẩu và không được tập huấn về quy trình giao dịch điện tử. Ông khẳng định không biết việc chữ ký số mang tên mình được đăng ký, kích hoạt và sử dụng trong thanh toán.

Trong các bản kết luận điều tra của công an cũng xác định hành vi của ông Nguyễn Thành Tấn có dấu hiệu của tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng. 

Tuy nhiên Nguyễn Thành Tấn không biết bản thân có chữ ký số và không được lãnh đạo cấp trên thông báo có chữ ký số và không được triển khai các văn bản có liên quan đến việc sử dụng chữ ký số trên dịch vụ công của kho bạc trong thời gian giữ nhiệm vụ quyền trưởng ban thi đua khen thưởng nên chưa có cơ sở vững chắc để quy kết hành vi của Nguyễn Thành Tấn về tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng quy định tại điều 360 Bộ luật Hình sự.

Theo lời khai của bị can Võ Thị Thùy Trang và ông Huỳnh Anh Tuấn (lãnh đạo Ban Thi đua – Khen thưởng), năm 2019 ông Tuấn ký hợp đồng với VNPT Tiền Giang đăng ký chữ ký số (USB token) cho lãnh đạo và kế toán Ban Thi đua – Khen thưởng. Sau khi được cấp, bị can Trang là người nhận nhưng không giao lại cho các cá nhân được đăng ký sử dụng, trong đó có bị can Nguyễn Thành Tấn.

Ông Tuấn cũng thừa nhận không thông báo cho bị can Tấn về việc đã đăng ký chữ ký số đứng tên bị can Tấn. Khi bị can Tấn nhận nhiệm vụ quyền trưởng ban, nội dung bàn giao không đề cập đến chữ ký số.

Kết quả trưng cầu giám định dữ liệu điện tử từ máy tính của bị can Tấn cũng không phát hiện tài liệu liên quan đến việc triển khai, quản lý hoặc sử dụng chữ ký số trong thời gian bị can Tấn giữ chức vụ quyền trưởng ban.

Bài học từ vụ Nguyễn Tấn Sĩ

Trước đó vào ngày 19-8-2025 tại Đồng Tháp, vụ án Nguyễn Tấn Sĩ – cựu kế toán Phòng Nội vụ TP Mỹ Tho – cũng cho thấy cách chữ ký số có thể bị lợi dụng.

Người bị “vạ lây” trong vụ án này là bị cáo Lê Văn Đẳng (nguyên trưởng Phòng Nội vụ TP Mỹ Tho) cũng bị TAND tỉnh Đồng Tháp đưa ra xét xử về tội “thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng”.

Theo bản án đã tuyên, Sĩ dùng chữ ký số của lãnh đạo phòng để duyệt 136 chứng từ khống, chiếm đoạt hơn 3,7 tỉ đồng trong ba năm. Thủ đoạn là sau khi lập chứng từ trên hệ thống, Sĩ sử dụng USB token và mật khẩu của thủ trưởng để hoàn tất phê duyệt điện tử. Hành vi chỉ bị phát hiện sau thời gian dài do việc quản lý, bảo mật chữ ký số lỏng lẻo.

Sĩ bị tuyên 20 năm tù về tội tham ô tài sản. Lãnh đạo đơn vị bị tuyên 3 năm tù về tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng vì không quản lý, bảo mật chữ ký số theo quy định.

Điểm chung của hai vụ án là: chữ ký số – vốn được thiết kế để bảo đảm tính xác thực lại trở thành công cụ hợp thức hóa chứng từ khống khi quy trình kiểm soát nội bộ bị buông lỏng.