Chuyện gì đang xảy ra?

Nỗi ám ảnh đói kém

Đầu thế kỷ XVIII, Phần Lan là một vùng đất quen thuộc với nỗi sợ hãi mang tên đói kém. Những biến động khí hậu khó lường trong thập niên 1690 đã gây ra nạn đói nghiêm trọng, cướp đi sinh mạng của gần 1/3 dân số. Chưa kịp hồi phục, đất nước này lại bị cuốn vào vòng xoáy của Đại chiến Bắc Âu với Nga, khiến nông nghiệp và đời sống xã hội tiếp tục bị tàn phá trong 2 thập niên đầu thế kỷ.

Trong bối cảnh mùa đông kéo dài, mùa sinh trưởng ngắn ngủi và chiến tranh liên miên giữa các đế chế, Phần Lan buộc phải học cách tự bảo vệ mình trước nguy cơ thiếu lương thực. Năm 1726, nước này bắt đầu tích trữ ngũ cốc như một biện pháp sinh tồn, nhằm đảm bảo có thể nuôi sống dân chúng khi khủng hoảng xảy ra.

3 thế kỷ trôi qua, điều tưởng chừng cổ xưa ấy lại đang quay trở lại và định hình chính sách ở nhiều quốc gia, vượt xa biên giới Phần Lan. Sau nhiều thập niên tin tưởng gần như tuyệt đối vào thương mại toàn cầu, chuỗi cung ứng tinh gọn và thị trường mở, ngày càng nhiều chính phủ bắt đầu tái lập các kho dự trữ lương thực khẩn cấp.

Từ Bắc Âu cho tới châu Á, từ những quốc gia giàu có như Thụy Điển, Na Uy cho tới các nền kinh tế đông dân như Ấn Độ, Indonesia, các quốc gia đang tích trữ ngày càng nhiều gạo, lúa mì và những mặt hàng thiết yếu khác như một tấm bảo hiểm cho một thế giới mà họ ngày càng nhìn nhận là bất ổn.

Trong suốt thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh, Phần Lan từng bị xem là “kẻ lập dị” khi vẫn duy trì hệ thống dự trữ khẩn cấp đồ sộ. Nhưng giờ đây, cách làm đó dường như là tầm nhìn xa. Khi Na Uy bắt đầu xây dựng lại kho dự trữ ngũ cốc, Thụy Điển khởi động những bước đi đầu tiên để tái lập hệ thống tích trữ, Phần Lan không còn đơn độc.

Những cú sốc liên tiếp – từ đại dịch Covid-19, mâu thuẫn Ukraine, xung đột ở Gaza, Venezuela, Iran, cho tới biến động khí hậu và việc thương mại bị “vũ khí hóa”, đã làm lung lay niềm tin vào thị trường tự do. Lương thực, giống như năng lượng, đang được nhìn nhận không chỉ là hàng hóa mà là tài sản chiến lược gắn liền với an ninh quốc gia.

Khi thị trường không còn là nơi trú ẩn tuyệt đối

Trong 3 thập niên qua, phần lớn thế giới đã dỡ bỏ kho dự trữ lương thực công, đặt cược vào thương mại mở và chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng kết nối sâu sắc. Châu Âu thu hẹp vai trò can thiệp mua nông sản, các nước Bắc Âu giải thể kho dự trữ thời Chiến tranh Lạnh, còn nhiều quốc gia dễ tổn thương về lương thực cũng dần phụ thuộc vào nhập khẩu. Niềm tin phổ biến khi đó là nếu một nơi gặp khó, thị trường toàn cầu sẽ bù đắp.

Nhưng kể từ năm 2020, niềm tin ấy rạn nứt nhanh chóng. Đại dịch Covid-19 phơi bày sự mong manh của mô hình “vừa đủ dùng” khi chuỗi cung ứng bị tắc nghẽn. Xung đột tại Ukraine, một trong những vựa lúa lớn của thế giới, tiếp tục làm gián đoạn nguồn cung. Trong khi đó, hạn hán, lũ lụt và nắng nóng cực đoan ngày càng xuất hiện dày đặc, đồng thời, thương mại không còn là không gian trung lập mà trở thành công cụ gây sức ép địa chính trị, đặc biệt khi chủ nghĩa bảo hộ gia tăng mạnh mẽ.

Đối với nhiều chính phủ, kết luận ngày càng rõ ràng, khi thị trường có thể vận hành hiệu quả trong điều kiện bình thường, nhưng trong những kịch bản cực đoan, không thể chắc chắn rằng lương thực sẽ đến đúng lúc.

Sự chuyển hướng này thể hiện rõ nhất ở Bắc Âu. Na Uy, một trong những nền kinh tế giàu có và phụ thuộc thương mại nhất thế giới, đã bắt đầu tái lập kho dự trữ lúa mì với hàng chục nghìn tấn, lần đầu tiên kể từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc.

Thụy Điển thậm chí còn đi xa hơn khi dành ngân sách lớn để tái thiết hệ thống dự trữ như một phần của chiến lược “phòng thủ toàn diện”.

Đằng sau những quyết định này không chỉ là nỗi lo dịch bệnh hay khí hậu, mà còn là địa chính trị. Việc Thụy Điển gia nhập NATO sau chiến tranh Ukraine đã khiến vấn đề an ninh lương thực gắn chặt với kịch bản xung đột quân sự. Các kho dự trữ không chỉ nhằm bảo đảm khẩu phần cho người dân, mà còn gửi đi thông điệp răn đe là quốc gia đó đã chuẩn bị cho tình huống xấu nhất.

Với Phần Lan, việc kéo dài thời gian dự trữ từ 6 lên 9 tháng và sửa đổi luật an ninh nguồn cung phản ánh nhận thức rằng thế giới đang bước vào giai đoạn biến động dài hạn, nơi sự chuẩn bị không còn là lựa chọn mà là nghĩa vụ.

Kho lương thực toàn cầu và nghịch lý an ninh

Tuy nhiên, xu hướng tích trữ lương thực không chỉ xuất phát từ địa chính trị, mà ngày càng bị thúc đẩy bởi biến đổi khí hậu. Điều đáng chú ý là nhiều chính phủ không hành động vì lương thực khan hiếm trên phạm vi toàn cầu, mà vì họ nghi ngờ khả năng tiếp cận nguồn cung trong tương lai khi các cú sốc thời tiết xảy ra.

Ở châu Á, tích trữ còn mang màu sắc quản lý kinh tế và chính trị rõ rệt hơn. Ấn Độ, quốc gia xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới, đang nắm giữ lượng dự trữ công kỷ lục, vừa để bình ổn giá trong nước, vừa sẵn sàng hạn chế xuất khẩu khi thị trường toàn cầu biến động.

Indonesia cũng tăng mạnh dự trữ thông qua cơ quan logistics nhà nước nhằm kiềm chế lạm phát. Trung Quốc chi hàng chục tỷ USD mỗi năm để bảo đảm “an ninh tuyệt đối” về nguồn cung lương thực.

Nhưng chính ở đây, nghịch lý lớn nhất xuất hiện. Khi ngày càng nhiều quốc gia giữ lương thực trong kho thay vì để lưu thông trên thị trường, nguồn cung toàn cầu bị siết chặt, giá cả có nguy cơ tăng cao và những nước nghèo phụ thuộc nhập khẩu trở thành nạn nhân lớn nhất. Các nhà kinh tế cảnh báo rằng điều tưởng như thận trọng ở cấp quốc gia có thể tạo ra bất ổn ở quy mô toàn cầu.

Về mặt thực tế, tích trữ cũng không hề đơn giản. Ngũ cốc tốn kém chi phí bảo quản, dễ xuống cấp và nếu không được luân chuyển hợp lý, cuối cùng có thể chỉ dùng làm thức ăn chăn nuôi hoặc nguyên liệu công nghiệp.

Dù vậy, đối với nhiều chính phủ, bài toán không chỉ là hiệu quả kinh tế mà là trách nhiệm chính trị. Trong một thế giới nơi niềm tin vào thị trường đã phai nhạt, họ cho rằng không thể phó mặc sinh kế của người dân cho những dòng chảy thương mại có thể bị gián đoạn bất cứ lúc nào.

Tham khảo FT