Chuyện gì tiếp theo sau vụ Mỹ bắt tàu chở dầu Nga?

Ngày 7-1, các lực lượng Mỹ đã bắt giữ một tàu chở dầu treo cờ Nga, bị cáo buộc có liên quan hoạt động xuất khẩu dầu của Venezuela, sau nhiều tuần theo dõi và truy đuổi trên biển, hãng Reuters đưa tin.

Mỹ bắt tàu chở dầu Nga, Moscow-London lên tiếng

Theo Bộ Tư lệnh châu Âu của quân đội Mỹ (EUCOM), con tàu mang tên Bella 1 bị cáo buộc vi phạm các lệnh trừng phạt của Washington. Vụ bắt giữ được thực hiện với sự phối hợp của Bộ Tư pháp, Bộ An ninh Nội địa và Bộ Quốc phòng Mỹ.

EUCOM cho biết tàu bị bắt giữ tại khu vực Bắc Đại Tây Dương, theo lệnh bắt do một tòa án liên bang Mỹ ban hành, sau khi bị tàu tuần tra USCGC Munro của Lực lượng Tuần duyên Mỹ theo dõi trong thời gian dài.

EUCOM nhấn mạnh rằng hành động này phù hợp với tuyên bố trước đó của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc nhắm mục tiêu vào các tàu nằm trong diện trừng phạt, mà Washington cho là gây “đe dọa đối với an ninh và ổn định của Tây Bán cầu”.

Chia sẻ lại thông báo của EUCOM, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth khẳng định: “Việc phong tỏa nguồn dầu mỏ bị cấm vận và bất hợp pháp của Venezuela vẫn hoàn toàn có hiệu lực, ở bất cứ đâu trên thế giới”.

Cùng ngày 7-1, Bộ Giao thông Vận tải Nga xác nhận quân đội Mỹ đã bắt giữ tàu chở dầu Marinera, hiện treo cờ Nga, theo đài RT. Phía Nga cho biết Marinera chính là tên mới của tàu Bella 1.

Theo Bộ này, con tàu đã bị các lực lượng Mỹ khám xét trên vùng biển quốc tế, bên ngoài lãnh hải của bất kỳ quốc gia nào, và sau đó “mọi liên lạc với tàu đã bị mất”. Bộ này cho biết ngày 24-12-2025, tàu Marinera đã được cấp giấy phép tạm thời treo cờ Nga, phù hợp với luật pháp Nga và luật pháp quốc tế.

Moscow cho rằng việc bắt giữ con tàu đã vi phạm Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS 1982), văn kiện bảo đảm quyền tự do hàng hải trên các vùng biển quốc tế.

Bộ Ngoại giao Nga cho biết đang “theo dõi sát sao” diễn biến vụ việc, đồng thời yêu cầu phía Mỹ bảo đảm đối xử đúng mực và nhân đạo với các thuyền viên, trong đó có công dân Nga, tôn trọng đầy đủ quyền và lợi ích hợp pháp của họ và không cản trở việc hồi hương sớm.

Trong khi đó, Bộ Quốc phòng Anh xác nhận London đã cung cấp “sự hỗ trợ cần thiết” cho quân đội Mỹ, theo đề nghị của Washington, trong quá trình bắt giữ tàu chở dầu Marinera.

Theo phía Anh, lực lượng vũ trang nước này đã hỗ trợ Mỹ chặn bắt thành công tàu Bella 1 khi con tàu đang trên hành trình về Nga.

London cho rằng đây là một phần trong nỗ lực quốc tế nhằm trấn áp các hành vi vi phạm lệnh trừng phạt, đồng thời cáo buộc con tàu có “lịch sử mờ ám” và liên quan tới các mạng lưới né tránh trừng phạt mà Anh mô tả là “trục Nga – Iran”.

Câu chuyện pháp lý đằng sau

Theo tờ The Guardian, vụ việc nói trên nằm trong khuôn khổ chiến lược được Washington công bố hồi tháng trước nhằm trừng phạt các tàu mà Mỹ cho là có liên quan dầu mỏ của Venezuela. Tuy nhiên, vụ bắt giữ tàu Nga được đánh giá là một bước đi rất rủi ro.

Ông Pjotr Sauer – tay bút chuyên theo dõi các vấn đề về Nga của tờ Guardian – cho rằng động thái này phát đi một tín hiệu rõ ràng rằng Mỹ ưu tiên việc truy bắt và tịch thu các tàu có liên quan Venezuela, và không ngần ngại bắt giữ cả những con tàu thuộc thẩm quyền tài phán của Nga.

“Điều đó tiềm ẩn nguy cơ làm gia tăng căng thẳng” – ông Sauer nhận định.

“Chúng ta đang bước vào một vùng ‘chưa từng có tiền lệ’, bởi cho đến nay, Tổng thống Nga Vladimir Putin và Tổng thống Mỹ Donald Trump vẫn duy trì mối quan hệ khá nồng ấm. Rõ ràng, Ukraine và các nước phương Tây đã từ lâu tỏ ra rất lo ngại về mối quan hệ đó. Và câu hỏi lớn đặt ra là liệu vụ việc lần này có đủ để làm rạn nứt ‘thâm tình’ giữa hai nhà lãnh đạo hay không” – tay bút Pjotr Sauer đặt vấn đề.

Theo tờ The Conversation, việc chặn bắt tàu Bella 1 lại đặt ra một vấn đề pháp lý mới trong luật biển quốc tế.

Trước khi con tàu thay đổi quốc kỳ, Mỹ dường như đã sàng lọc rất kỹ lưỡng các mục tiêu tàu chở dầu Venezuela. Đó là những tàu hoặc “không quốc tịch”, hoặc bị nghi ngờ treo cờ giả. Theo Điều 92 của UNCLOS – vốn cũng là quy tắc tập quán pháp quốc tế áp dụng cho cả các quốc gia không phải thành viên như Mỹ – những con tàu này không được hưởng sự bảo hộ.

Do đó, cho đến trước thời điểm tàu Bella 1 thay đổi cờ hồi cuối tháng 12-2025, không chỉ Mỹ mà bất kỳ quốc gia nào cũng có quyền coi tàu Marinera/Bella 1 là tàu không quốc tịch. Điều này khiến con tàu dễ bị chặn bắt trên vùng biển quốc tế và chịu sự thực thi quyền tài phán theo luật nội địa của quốc gia có tàu chiến hoặc tàu cảnh sát biển tham gia chặn bắt.

Tuy nhiên, vị thế pháp lý hiện tại vẫn chưa rõ ràng. Vấn đề có thể nằm ở việc liệu Mỹ có đang truy đuổi tàu Bella 1 trước khi nó đổi cờ hay không. Nếu có, theo The Conversation, Washington có thể lập luận rằng họ có quyền không công nhận việc đăng ký lại quốc tịch của con tàu.

UNCLOS cho phép thực hiện cái gọi là “quyền truy đuổi nóng”. Công ước quy định: “Quyền truy đuổi nóng chấm dứt ngay khi con tàu bị truy đuổi đi vào lãnh hải của quốc gia nó mang quốc tịch hoặc của một quốc gia thứ ba”. Vì không có tình huống nào khác được đề cập khiến quyền này chấm dứt, điều này mở ra khả năng Mỹ lập luận rằng họ đã truy đuổi Bella 1 từ trước và do đó không bắt buộc phải hủy bỏ cuộc truy đuổi.

Mặc dù vậy, lập luận này có giá trị khá hạn chế vì vẫn còn hoài nghi liệu đây có thực sự là một cuộc “truy đuổi nóng” hay không. Thuật ngữ này vốn chỉ dùng cho các cuộc truy đuổi bắt đầu từ một trong các vùng biển thuộc quyền tài phán của quốc gia tiến hành truy đuổi, chứ không phải bắt đầu trên vùng biển quốc tế.

Việc đổi cờ trong lúc đang bị truy đuổi là một tình huống mới trong luật biển quốc tế, bởi chưa từng ghi nhận tiền lệ tương tự. Do chưa có câu trả lời pháp lý rõ ràng, cách mà vụ việc này được xử lý trên thực tế nhiều khả năng sẽ trở thành tiền lệ cho các trường hợp sau này.

Cuối cùng, diễn biến của vụ việc sẽ phụ thuộc vào việc lập luận pháp lý của bên nào – Mỹ hay Nga – thuyết phục hơn trong con mắt của cộng đồng quốc tế.