Công nghiệp văn hóa và bản sắc đô thị TP.HCM

Khái niệm công nghiệp văn hóa (CNVH) – Cultural Industries – được UNESCO đề cập từ cuối thế kỷ 20, chỉ những ngành kinh tế khai thác sáng tạo, tri thức và giá trị văn hóa làm nền tảng.

Thế giới ngày nay phát triển ngành CNVH qua sự kết hợp chặt chẽ giữa văn hóa, nghệ thuật với kinh tế và công nghệ. Trong các ngành này, việc sử dụng trí tuệ của con người là then chốt, toàn bộ quá trình sản xuất mang dấu ấn sáng tạo cá nhân, sản phẩm được sản xuất và phân phối theo nhiều cấp độ khác nhau. Sự sáng tạo, tính năng động trong kinh doanh kết hợp với tiến bộ của công nghệ tạo nên giá trị và thương hiệu cũng như mức độ phổ biến của các sản phẩm CNVH.

Lịch sử – văn hóa là chất liệu của CNVH

TP.HCM là một đô thị năng động và có tiềm năng lớn trong hoạt động giao lưu, hội nhập kinh tế – văn hóa với thế giới. Nhiều loại hình CNVH đã có mặt từ giai đoạn phát triển đầu tiên của đô thị. Ngày nay, TP.HCM mới bao gồm Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu, là hai khu vực về cơ bản có cùng quá trình lịch sử và đồng dạng ở nhiều lĩnh vực văn hóa. Điều kiện thuận lợi đó góp phần tăng thêm tiềm năng và giá trị cho CNVH của siêu đô thị này.

Quá trình hình thành và phát triển cộng đồng dân cư TP có sự đa dạng, hòa hợp về văn hóa nhưng vẫn lưu giữ được đặc trưng từng tộc người Việt, Hoa, Khmer, Chăm… Bên cạnh đó là sự hiện diện nhiều nét văn hóa riêng của một số cộng đồng ngoại kiều (Ấn Độ, Pháp trước kia, Nhật Bản, Hàn Quốc hiện nay). Tất cả cùng lắng đọng tạo thành lớp trầm tích lịch sử – văn hóa, thể hiện bằng hệ thống di sản vật thể và phi vật thể. Đó chính là chất liệu cung cấp cho sự sáng tạo trên các lĩnh vực của CNVH.

Luôn giữ nhịp phát triển hiện đại nhưng TP.HCM vẫn giữ được bản sắc riêng – không chỉ nằm ở những công trình, cảnh quan hay món ăn, mà còn ở tinh thần đổi mới, năng động của con người Sài Gòn, người Nam Bộ. Chính tinh thần ấy là nền tảng để TP bước vào kỷ nguyên CNVH, nơi văn hóa trở thành nguồn lực phát triển bền vững và là thương hiệu của đô thị.

CNVH – động lực mới của đô thị sáng tạo

Bản sắc của một đô thị không chỉ là di sản quá khứ, mà là cách con người nơi đó sống, cảm nhận và phát triển. Sài Gòn – TP.HCM là một đô thị sông nước và hướng biển, hình thành đô thị là hình thành thương cảng. Cảng thị là nơi gặp gỡ của nhiều luồng văn hóa Nam – Bắc, Đông – Tây. Từ khi hình thành đến nay, TP luôn mở lòng đón nhận những yếu tố văn hóa – kỹ thuật mới, rồi từ sự “không chối từ” đó mà thử nghiệm cái mới, ứng dụng vào đời sống, tạo nên tính cách độc đáo: Cởi mở, tự do và sáng tạo. Đó là nền tảng cơ bản rất thích hợp để phát triển CNVH.

Từ cuối thế kỷ 19 đến nay, TP luôn có những công trình kiến trúc – nghệ thuật với nhiều hình thức từ truyền thống đến hiện đại, từ công trình công cộng đến các công trình tôn giáo – tín ngưỡng, từ những con phố xưa xen giữa nhiều tòa cao ốc, chợ truyền thống vẫn sôi động bên cạnh trung tâm thương mại, sân khấu ca nhạc, triển lãm nghệ thuật, lễ hội truyền thống được duy trì bên cạnh việc sáng tạo ra lễ hội hiện đại.

Trong bản giao hưởng đó, ký ức và đời sống đương đại cùng tồn tại, hòa quyện với nhau. Chính sự dung hòa, đan xen giữa cũ và mới này là mảnh đất màu mỡ cho các ngành CNVH phát triển. TP.HCM là TP sản sinh và lan tỏa văn hóa đại chúng. Hình ảnh TP trong điện ảnh từ những thước phim xưa đến các tác phẩm đương đại; âm nhạc từ bolero, cải lương đến nhạc trẻ; những nhà thiết kế trẻ, họa sĩ đương đại, startup công nghệ sáng tạo đang góp phần định hình diện mạo mới của TP.

Các không gian sáng tạo đang phát triển không chỉ là sự hoành tráng, hiện đại mà có khi chỉ là một quán cà phê nhỏ, một căn hộ chung cư, một đoạn đường nhỏ xinh, nghệ thuật đường phố… Đó là những nơi thí nghiệm và trải nghiệm năng lượng sáng tạo đô thị – nơi nghệ sĩ, doanh nghiệp và cộng đồng cùng kiến tạo giá trị văn hóa mới.

Hoạt động văn hóa đô thị sẽ là tấm gương phản ánh bản sắc của một TP. Nếu Hà Nội là TP ngàn năm văn hiến, Huế là kinh đô di sản thì TP.HCM chính là TP của sáng tạo và bản sắc sống động, nơi mỗi ngày văn hóa được làm mới, ký ức được kể lại, bản sắc và truyền thống tiếp tục đồng hành cùng nhịp sống đô thị.

Điều đặc biệt của TP.HCM là khả năng sáng tạo từ ký ức Sài Gòn – những con hẻm, khu chung cư cũ, rạp hát, chợ xưa… không chỉ là di sản vật thể, mà còn là chất liệu cảm xúc cho các nhà sáng tạo trẻ. Nhiều dự án nghệ thuật và du lịch đang tìm cách đánh thức ký ức đô thị, tái hiện Sài Gòn xưa qua các triển lãm, tour “đi bộ qua di sản các thời đại” hay những bộ sưu tập thời trang, tranh vẽ, podcast.

Một khu lò gốm cổ ở Lái Thiêu là nơi các bạn trẻ tìm về và phục hồi một dòng gốm cổ với những nét hoa văn và mẫu mã hiện đại. Những công trình tuyệt đẹp ven biển Vũng Tàu, ngôi làng xưa với đình chùa, miếu cổ ở Bình Dương hay Bà Rịa đều có thể trở thành chất liệu cho nhiều loại hình CNVH.

Trong dòng chảy đó, CNVH không làm mất đi bản sắc, mà ngược lại giúp tái sinh nó trong hình thức mới. Khi một bộ phim, bức tranh hay thương hiệu ẩm thực mang trong mình tinh thần Sài Gòn thì bản sắc ấy sẽ được lan tỏa không chỉ trong nước mà cả ra thế giới. CNVH không chỉ là ngành kinh tế mà là tinh thần sáng tạo của TP.

Thách thức và tầm nhìn của CNVH TP

Hiện nay, CNVH của TP.HCM vẫn đang đối diện với nhiều thách thức lớn. Đó là sự mai một của di sản đô thị, thiếu chính sách đầu tư cho ngành sáng tạo, nhất là lĩnh vực kinh tế tư nhân.

Một thời gian dài sân khấu cải lương không được quan tâm đúng mức, gây ra những tổn thương mà phải mất nhiều thời gian mới phục hồi được. Nhiều yếu tố văn hóa truyền thống có nguy cơ đánh mất hoặc phai nhạt tính bản địa giữa bối cảnh toàn cầu hóa.

Việc phát triển các khu đô thị sáng tạo như Thủ Đức hay quyết định mới đây của lãnh đạo TP “ưu tiên phát triển không gian công cộng và văn hóa, tạo nên Không gian văn hóa Hồ Chí Minh ven sông Sài Gòn – biểu tượng kết nối giữa đô thị hiện đại và giá trị lịch sử của TP” cần gắn với việc bảo tồn ký ức và bản sắc đô thị. Điều này nhằm không biến sáng tạo thành sao chép hay làm nhạt nhòa bản sắc.

TP cần một chiến lược văn hóa đô thị dựa trên các đặc trưng và giá trị truyền thống: TP sông nước và hướng biển, trung tâm kinh tế – sáng tạo, văn hóa đa dạng – truyền thống và hiện đại. Tất cả cần được gìn giữ và phát triển, làm nguồn vốn văn hóa cho các nghệ sĩ, doanh nghiệp sáng tạo và được chính quyền hỗ trợ tất cả điều kiện cần thiết. Từ đó, văn hóa trở thành trục trung tâm của phát triển bền vững. Đó cũng là cách để TP.HCM vừa hiện đại vừa không đánh mất mình.

TP.HCM có nhiều tiềm năng trong lĩnh vực sáng tạo khoa học kỹ thuật, đặc biệt với lực lượng trí thức trẻ đông đảo. Thông qua các hội thi hoặc tuần lễ thiết kế sáng tạo hay những nơi xuất hiện sản phẩm của CNVH như hội thảo, triển lãm, trải nghiệm điện ảnh, trải nghiệm “ký ức, hồn đô thị” và những hình thức khác.

Tinh thần tự do, tính cách dám nghĩ, dám làm của người TP là động lực quan trọng nhất của các hoạt động văn hóa và sự phát triển CNVH. Cộng đồng tạo ra và nuôi dưỡng bản sắc văn hóa TP thì cộng đồng cũng là chủ thể phát triển CNVH để phản ánh, quảng bá và lưu truyền những bản sắc ấy.

Giữ gìn giá trị vùng đất linh thiêng

TP.HCM đã từ chối phát triển những dự án nhà ở, trung tâm thương mại ở một số vị trí vàng để ưu tiên cho không gian xanh, sinh hoạt cộng đồng. Bí thư Thành ủy TP.HCM Trần Lưu Quang từng khẳng định: “TP.HCM không đánh đổi phát triển kinh tế bằng mọi giá mà ưu tiên giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa – lịch sử của vùng đất linh thiêng”.

Tòa tháp Bitexco, một trong những biểu tượng của đô thị TP.HCM

TP đã xác định việc giữ lõi khu vực trung tâm cho văn hóa và cộng đồng là bước đi chiến lược. Không gian văn hóa Hồ Chí Minh ven sông Sài Gòn bắt đầu từ bến Nhà Rồng đến cầu Tân Thuận, người dân có thể đi bộ, đạp xe ven sông, tham quan bảo tàng, nhà triển lãm, trung tâm sinh hoạt cộng đồng – một không gian mở, xanh và đậm bản sắc TP.HCM.