Cú sốc eo Hormuz và sự xuất hiện của một khái niệm ám ảnh giới đầu tư

Đảo Kharg (Iran) rực lửa, thị trường năng lượng đối mặt khủng hoảng kép tuyến vận tải (Ảnh: LinkedIn).

Cú sốc Hormuz và sự đứt gãy chuỗi cung ứng lõi

Theo Reuters, những căng thẳng hiện tại đã phá vỡ trạng thái chung sống mong manh giữa các nhà sản xuất năng lượng vùng Vịnh, vốn là nền tảng duy trì sự ổn định của khu vực trong nhiều thập kỷ qua. Giờ đây, thị trường dầu khí toàn cầu sẽ phải gánh một mức “phí rủi ro Trung Đông” cao hơn trong nhiều năm, thậm chí là nhiều thập kỷ tới.

Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở eo biển Hormuz. Việc tuyến hàng hải then chốt này bị phong tỏa đã khiến khoảng 1/5 nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu bị mắc kẹt. Cú sốc này là lời nhắc nhở rõ ràng rằng nền kinh tế toàn cầu vẫn cực kỳ dễ bị tổn thương.

Báo cáo từ The Washington Post ghi nhận, giá dầu Brent tiêu chuẩn toàn cầu đã có lúc vượt mốc 119 USD/thùng trước khi hạ nhiệt quanh mức 110 USD. Giá khí đốt tự nhiên tại châu Âu cũng ghi nhận mức tăng vọt tương tự. Sự rung lắc này buộc giới chức Mỹ phải cân nhắc những bước đi chưa từng có.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent tiết lộ chính quyền có thể dỡ bỏ hạn chế đối với khoảng 140 triệu thùng dầu của Tehran đang lênh đênh trên biển. Động thái trên nhằm mục đích hạ nhiệt thị trường năng lượng. Trước đó, Mỹ cũng đã cho phép khoảng 130 triệu thùng dầu của Nga quay trở lại thị trường.

Tuy nhiên, giới phân tích đánh giá đây là một sự đánh đổi rủi ro. Chuyên gia Brett Erickson từ Obsidian Risk Advisors nhận định trên The Washington Post rằng hệ thống cấm vận được xây dựng nhiều năm đang đứng trước nguy cơ bị phá vỡ. Ông gọi đây là “một sự sụp đổ chiến lược hoàn toàn” chứ không đơn thuần là điều chỉnh ngắn hạn.

Niềm tin của giới chủ tàu và các công ty bảo hiểm đã chạm đáy. Theo Reuters, dù eo biển có mở cửa trở lại, rủi ro an ninh vẫn sẽ đẩy chi phí vận tải lên cao. Bài học từ Biển Đỏ vẫn còn đó, cho thấy dù các vụ tấn công đã dừng từ tháng 10 năm ngoái, lưu lượng vận tải qua đây vẫn chỉ phục hồi được khoảng 60%.

Trước đó Mỹ nới lỏng trừng phạt dầu Nga, cho phép dầu đã lên tàu được quay trở lại thị trường, ước tính khoảng 130 triệu thùng (Ảnh: Taylor Tailored).

Định hình lại dòng chảy vốn và nguy cơ bùng lạm phát

Tác động của giá năng lượng không chỉ dừng lại ở các cảng biển mà đã len lỏi vào chính sách tiền tệ cốt lõi. Theo AP, Ngân hàng Trung ương Anh (BOE) vừa quyết định giữ nguyên lãi suất chủ chốt ở mức 3,75%. Lần đầu tiên sau hơn 4 năm, cả 9 thành viên của Ủy ban Chính sách Tiền tệ đều đồng thuận tuyệt đối.

Đây là một cú “quay xe” ngoạn mục của giới hoạch định chính sách. Trước khi giao tranh bùng phát, thị trường gần như chắc chắn BOE sẽ cắt giảm lãi suất khi lạm phát có dấu hiệu hạ nhiệt. Thậm chí trong tháng trước, 4 trên 9 thành viên đã bỏ phiếu ủng hộ việc nới lỏng chính sách tiền tệ.

Thống đốc BOE Andrew Bailey thẳng thắn thừa nhận căng thẳng tại Trung Đông đã đẩy giá năng lượng toàn cầu tăng cao. Ông cảnh báo nếu tình trạng này kéo dài, hóa đơn năng lượng của các hộ gia đình sẽ còn tăng mạnh vào cuối năm. Nhiệm vụ ưu tiên lúc này là đưa lạm phát trở lại mục tiêu 2%.

Xu hướng “phanh gấp” này đang diễn ra trên toàn cầu. Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) và Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) cũng đồng loạt giữ nguyên lãi suất. Các cơ quan này đều phát đi cảnh báo về một triển vọng kinh tế ngày càng bất định. Môi trường lãi suất thấp để kích thích kinh tế dường như đã khép lại.

Đối với các nhà đầu tư và doanh nghiệp, thông điệp đã quá rõ ràng. Việc duy trì lãi suất cao sẽ khiến chi phí vay vốn đắt đỏ hơn, trực tiếp bào mòn biên lợi nhuận của doanh nghiệp. Chuyên gia Sanjay Raja từ Deutsche Bank nhấn mạnh trên AP rằng việc tăng lãi suất trở lại giờ đây đã trở thành một rủi ro thực sự đối với nền kinh tế.

Fed và nhiều ngân hàng trung ương giữ nguyên lãi suất (Minh họa: MW).

Làn sóng AI “kêu cứu”

Một góc nhìn kinh tế đầy bất ngờ vừa được Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) đưa ra. Theo The Guardian, WTO cảnh báo giá dầu neo cao có thể “kìm hãm” đà bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), vốn là động lực tăng trưởng chính yếu của thị trường tài chính và công nghệ toàn cầu thời gian qua.

Ông Robert Staiger, Kinh tế trưởng của WTO, chỉ ra mối liên hệ mật thiết giữa xung đột vùng Vịnh và làn sóng AI. Công nghệ này đòi hỏi nguồn năng lượng khổng lồ để vận hành các trung tâm dữ liệu. Nếu giá năng lượng tiếp tục đắt đỏ trong cả năm, làn sóng đầu tư vào AI sẽ chịu tổn thương nặng nề.

Số liệu của WTO cho thấy sự phụ thuộc lớn của nền kinh tế vào công nghệ mới. Trong 3 quý đầu năm 2025, khoảng 70% tăng trưởng đầu tư tại Bắc Mỹ đến từ các sản phẩm liên quan đến AI. Để so sánh, trước thềm khủng hoảng tài chính 2008, lĩnh vực bất động sản cũng chỉ chiếm khoảng 30% tăng trưởng đầu tư.

Bên cạnh AI, thương mại hàng hóa toàn cầu cũng đang đối mặt với bức tranh ảm đạm. WTO dự báo tăng trưởng thương mại sẽ giảm mạnh xuống còn 1,9% trong năm nay. Nếu giá năng lượng tiếp tục neo cao, con số này có thể giảm thêm 0,5 điểm phần trăm, đồng thời kéo theo những rủi ro nghiêm trọng về an ninh lương thực.

Đáng lo ngại hơn, mục tiêu của các cuộc tấn công đã chuyển hướng. Theo The Washington Post, thay vì chỉ nhắm vào tàu hàng, các cơ sở sản xuất dầu khí trọng yếu đang bị đặt trong tầm ngắm. Từ mỏ khí khổng lồ giữa Iran và Qatar, đến khu công nghiệp Ras Laffan hay các nhà máy lọc dầu tại Kuwait, Saudi Arabia đều ghi nhận thiệt hại.

Các nhà sản xuất vùng Vịnh đang phải gấp rút tái cấu trúc dòng chảy thương mại. Reuters ghi nhận Ả Rập Xê Út đang đẩy mạnh xuất khẩu qua tuyến đường ống Đông – Tây tới cảng Yanbu ở Biển Đỏ để né tránh eo biển nghẽn mạch. Iraq và UAE cũng đang tìm mọi cách đa dạng hóa tuyến đường xuất khẩu, chấp nhận chi phí vận hành đắt đỏ hơn.

Tuy nhiên, không phải quốc gia nào cũng có lối thoát. Qatar, nhà sản xuất LNG lớn thứ hai thế giới, đang trở thành “mắt xích dễ tổn thương nhất”. Nước này đã phải tuyên bố tình trạng bất khả kháng do không có tuyến xuất khẩu thay thế khả thi. Việc 20% nguồn cung LNG toàn cầu bị đe dọa có thể tạo ra cú sốc giá tồi tệ hơn cả năm 2022 đối với châu Âu và châu Á.

Thị trường năng lượng đang bước vào trạng thái mới, nơi rủi ro địa chính trị trở thành biến số chính chi phối giá cả.

Tính đến thời điểm hiện tại, dầu Brent dao động quanh 108-110 USD/thùng sau khi từng vọt lên gần 119 USD, trong khi dầu WTI của Mỹ ở khoảng 94-96 USD/thùng. Mặt bằng giá vẫn neo cao dù đã hạ nhiệt khỏi đỉnh. Điểm đáng chú ý là mức giá này không hoàn toàn phản ánh thiếu hụt nguồn cung, mà chủ yếu đến từ “phí rủi ro” – phần chi phí thị trường cộng thêm để phòng ngừa bất ổn.

Trong bối cảnh đó, giá năng lượng cao có thể còn kéo dài, buộc doanh nghiệp và nền kinh tế toàn cầu phải thích nghi với một thực tế mới, đó là chi phí cao hơn, biến động lớn hơn và ít dư địa chính sách hơn.