Cuộc chiến ‘bảo tồn nòi giống’ trong ống nghiệm tại Ukraine

Maxim không e ngại khi nói về tinh trùng của mình. Ngược lại, anh hy vọng những người lính Ukraine khác cũng sẵn lòng đối mặt với thực tế về khả năng sinh sản hoặc ít nhất là bắt đầu nghiêm túc nghĩ về nó.

“Đàn ông nước tôi đang ngã xuống. Vốn gene của Ukraine đang dần biến mất. Đây là vấn đề sống còn của cả dân tộc”, người lính 35 tuổi chia sẻ qua điện thoại từ một địa điểm bí mật gần mặt trận phía Đông.

Maxim hiện phục vụ trong lực lượng Vệ binh Quốc gia Ukraine. Tận dụng kỳ nghỉ phép ngắn ngủi, anh cùng vợ đến một phòng khám tại Kiev gửi lại mẫu tinh dịch để trữ đông (cryopreservation). Đây là một dịch vụ miễn phí nằm trong chương trình hỗ trợ đặc biệt dành cho quân nhân tại ngũ. Nếu Maxim hy sinh, vợ anh vẫn có thể sử dụng mẫu lưu trữ này để hiện thực hóa giấc mơ về đứa con mà họ hằng khao khát. Nhưng ngay cả khi anh may mắn sống sót, Maxim tin rằng việc “gửi gắm” này vẫn rất quan trọng.

“Dù bạn ở tiền tuyến ‘điểm không’ hay cách đó hàng chục cây số, không nơi nào là an toàn tuyệt đối”, anh nói, ám chỉ những chiếc máy bay không người lái của Nga luôn rình rập trên đầu. “Áp lực triền miên sẽ dẫn đến hệ lụy: khả năng sinh sản suy giảm. Chúng tôi phải tính trước cho tương lai của chính mình và của cả đất nước”.

Năm 2022, giữa bối cảnh chiến tranh tổng lực nổ ra, các trung tâm hỗ trợ sinh sản tư nhân đã sớm triển khai dịch vụ bảo quản đông lạnh tế bào mầm cho binh sĩ. Một năm sau, quốc hội Ukraine chính thức phê duyệt ngân sách và khung pháp lý để chuẩn hóa hoạt động này. “Những người lính đang bảo vệ tương lai của dân tộc nhưng họ lại có nguy cơ mất đi tương lai của chính mình”, bà Oksana Dmitrieva, đại biểu quốc hội và là người đồng soạn thảo dự luật, khẳng định, cho biết chính sách này nhằm tiếp sức cho họ, để họ vẫn có cơ hội làm cha ngay cả sau cuộc chiến”.

“Chúng tôi cần bù đắp dân số”, bà Dmitrieva nói thêm khi vẫn mặc nguyên chiếc áo khoác dày trong sảnh khách sạn. “Đây là một bước đi nhỏ để cứu vãn tình hình nhân khẩu học”. Tuy nhiên, bà cũng thừa nhận đạo luật mới vẫn còn nhiều bất cập cần được “tối ưu hóa”. Dự kiến, một số nội dung sửa đổi được đưa ra bỏ phiếu vào mùa xuân tới.

Thực tế, những quy định pháp lý ban đầu từng vấp phải sự phản đối dữ dội khi các chính trị gia yêu cầu tiêu hủy toàn bộ mẫu lưu trữ sau khi người hiến tặng qua đời. Sự bất cập này chỉ thực sự bị phanh phui khi góa phụ của một người lính bị ngăn cản dùng tinh trùng đông lạnh của chồng để sinh con. Trước áp lực đó, luật được sửa đổi theo hướng nhân văn hơn, mọi mẫu vật của quân nhân sẽ được bảo quản miễn phí trong vòng 3 năm sau khi họ hy sinh, cho phép vợ hoặc bạn đời của họ có quyền sử dụng nếu có văn bản đồng thuận của người lính lúc còn sống.

Nỗ lực này nhằm cứu vãn cuộc khủng hoảng nhân khẩu học đang bị đẩy tới bờ vực. Cuộc chiến không chỉ lấy đi những người đàn ông trẻ khỏe nhất mà còn khiến hàng triệu phụ nữ phải rời bỏ quê hương. Tại Kiev vào mùa đông này, cái lạnh tê tái bao trùm những tòa nhà thiếu điện do các đợt tập kích tên lửa, càng làm tăng thêm vẻ hiu quạnh của một quốc gia đang vơi dần bóng dáng trẻ nhỏ.

Một trung tâm y học sinh sản nhà nước ở Kiev đã bắt đầu tiếp nhận các quân nhân vào chương trình “trữ đông tinh trùng” từ tháng 1. Dù hiện tại số lượng đăng ký còn khiêm tốn, giới chuyên môn tin rằng nhu cầu sẽ tăng vọt khi thông tin được phổ biến. Bà Oksana Holikova, Giám đốc trung tâm, chia sẻ trong khi dẫn khách tham quan phòng thí nghiệm: “Chúng tôi dự báo nhu cầu sẽ rất lớn và đặt kỳ vọng cao vào chương trình này”. Khi chiếc bình chứa khổng lồ được mở ra, làn khói trắng tỏa nghi ngút, bên trong là những ống nghiệm siêu nhỏ chứa đầy các mẫu tinh trùng.

Dãy hành lang tĩnh lặng cũng lột tả những áp lực vô hình khi cả trung tâm chỉ có duy nhất đứa trẻ sơ sinh đang ê a trong nôi và một sản phụ đang chờ sinh. Kể từ khi cuộc xung đột nổ ra, số lượng phụ nữ mang thai nhập viện tại đây đã giảm đi một nửa. Kể từ khi cuộc xung đột nổ ra, số lượng phụ nữ mang thai nhập viện tại đây đã giảm đi một nửa. “Khoảng 60% bệnh nhân đang phải điều trị bằng thuốc chống trầm cảm, gồm cả những người bị rối loạn hoảng sợ do ám ảnh tên lửa và máy bay không người lái”, bà Holikova giải thích. Số khác lại mắc “hội chứng trì hoãn cuộc đời” khi hoãn lại mọi quyết định lớn lao, gồm cả việc sinh con.

Ukraine cần những thế hệ mới nhưng thực tế đôi khi tàn nhẫn hơn những dòng văn bản pháp luật. Katerina Malyshko và chồng, Vitaly, đã dành nhiều năm để tìm kiếm một đứa con. Cuối năm ngoái, họ có 3 phôi đông lạnh và Katerina đã sẵn sàng cho thủ thuật chuyển phôi nhưng sau đó, Vitaly đã ngã xuống trong một đợt oanh kích bằng bom dẫn đường.

Nỗi đau mất chồng càng thêm chồng chất khi phòng khám thông báo cô không có quyền sử dụng số phôi đó. Giữa tuyệt vọng, Katerina không còn cách nào khác ngoài việc khởi kiện. Sau 6 tháng ròng rã đấu tranh pháp lý, cuối cùng thẩm phán đã tuyên thắng kiện cho cô.

“Tôi ngồi đọc bản án mà trào nước mắt. Đó là gia đình của chúng tôi. Chúng tôi đã chờ đợi và chịu đựng quá nhiều chỉ để có được khoảnh khắc này”, Katerina nhớ lại. “Lúc đó, tôi vừa vui mừng vừa đau xót bởi đã phải đấu tranh để đòi lại những quyền lợi vốn thuộc về mình. Nhưng tôi muốn làm điều đó để tưởng nhớ chồng mình”.

Cô hiện chưa sẵn sàng mang thai vì tâm hồn còn quá nhiều vụn vỡ. Katerina không dám tin chiến tranh sẽ sớm kết thúc, bởi nếu cứ mòn mỏi đợi chờ, cô sợ mình chẳng còn cơ hội để được làm mẹ. Trong sâu thẳm, người phụ nữ này vẫn nuôi hy vọng rằng khi bản thân thực sự vững vàng, cô vẫn có quyền lựa chọn sinh con cho người chồng quá cố.

Maxim, một binh sĩ đang ngoài tiền tuyến, hoàn toàn thấu hiểu điều này. “Tôi tham gia vì chẳng ai biết ngày mai mình còn sống hay không. Có sẵn mẫu lưu trữ, vợ tôi sẽ chủ động hơn trong việc sinh con, giúp tôi trút bỏ được gánh nặng tâm lý”, anh chia sẻ qua điện thoại.

Theo Maxim, rào cản lớn nhất hiện nay là tâm lý e dè của nam giới. Bà Oksana Kholikova, giám đốc phòng khám tại Kiev, cũng kể nhiều quân nhân đã nghẹn ngào tìm đến bà để cầu cứu vì không còn khả năng sinh hoạt vợ chồng hay thụ thai tự nhiên.

“Đàn ông thường rất kín tiếng nhưng thực tế họ gặp rất nhiều vấn đề tâm lý”, Maxim thừa nhận. Anh đề xuất quy định lưu trữ tinh trùng là thủ tục bắt buộc khi nhập ngũ, tương tự việc lấy mẫu DNA nhận dạng. Theo Maxim, trở ngại duy nhất hiện nay là cần cởi mở hơn về vấn đề này và giải thích rõ tầm quan trọng của nó. “Đàn ông chúng tôi thường sẽ không hành động nếu không có một sự thúc đẩy rõ ràng”, anh nói.

Bình Minh (Theo BBC)