Cưỡng chế xử phạt vi phạm hành chính: Công cụ tốt cần quy trình tốt

Trong khuôn khổ dự thảo Luật Xử lý vi phạm hành chính đang được lấy ý kiến, Bộ Công an đề xuất bổ sung bốn biện pháp cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt, bao gồm: Tạm ngừng xuất cảnh đối với cá nhân, người đứng đầu tổ chức chưa chấp hành xong quyết định xử phạt vi phạm hành chính; niêm phong trụ sở, địa điểm, cơ sở hoặc bộ phận cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ; yêu cầu ngừng cung cấp dịch vụ điện, nước đối với công trình, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ; và tạm dừng đăng kiểm, đăng ký xe, cấp giấy phép lái xe.

Ở đây tôi xin bàn về biện pháp tạm ngừng xuất cảnh.

Trước hết, theo tôi đây là đề xuất đúng hướng. Trong thực tiễn không ít trường hợp cá nhân vi phạm hoặc người đại diện, người đứng đầu tổ chức lợi dụng việc xuất cảnh để trì hoãn, né tránh nghĩa vụ chấp hành quyết định xử phạt, gây khó khăn cho công tác tổ chức thi hành và thu hồi tiền phạt. Việc chưa có cơ chế tạm ngừng xuất cảnh phù hợp khiến cơ quan có thẩm quyền thiếu công cụ pháp lý hữu hiệu để bảo đảm cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính trước khi đối tượng rời khỏi lãnh thổ Việt Nam.

Do đó việc bổ sung biện pháp này nhằm ngăn ngừa hành vi trốn tránh nghĩa vụ, đồng thời bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật và hiệu lực thi hành các quyết định xử phạt vi phạm hành chính.

Đề xuất tạm dừng xuất cảnh để cưỡng chế phạt vi phạm hành chính (Ảnh minh họa: CV).

Theo Điều 86 Luật Xử lý vi phạm hành chính, việc cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính hiện hành gồm bốn biện pháp: khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập, khấu trừ tiền từ tài khoản; kê biên tài sản có giá trị tương ứng để bán đấu giá; thu tiền, tài sản khác do cá nhân, tổ chức khác đang giữ trong trường hợp người vi phạm cố tình tẩu tán tài sản; và buộc thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả.

Bốn biện pháp trên vận hành theo một logic nhất quán đó là muốn thu phạt thì phải tìm được tài sản. Với người lao động tự do không có lương cố định, không dùng tài khoản ngân hàng hoặc tài sản khó truy xuất thì logic đó hoàn toàn bất lực. Hệ quả là không ít quyết định xử phạt vi phạm hành chính tồn tại trên giấy tờ nhưng không được thi hành trên thực tế.

Tạm hoãn xuất cảnh là cơ chế pháp lý khác với các biện pháp cưỡng chế tài sản trong thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính hiện nay. Biện pháp này tác động trực tiếp đến quyền xuất cảnh của cá nhân và trên thực tế có thể tạo sức ép buộc chấp hành nghĩa vụ. Tất nhiên là biện pháp này chỉ được áp dụng khi có đủ căn cứ và đúng trường hợp luật định, không phải cứ không xác định được tài sản là đương nhiên áp dụng.

Nhìn ra thế giới, Hàn Quốc có cơ chế tạm hoãn xuất cảnh để cưỡng chế thi hành xử phạt vi phạm hành chính, tuy nhiên họ thiết kế theo hướng không áp dụng tràn lan cho mọi khoản phạt mà người dân chưa nộp. Việc xem xét hạn chế xuất cảnh chỉ được áp dụng đối với một số khoản phạt và điều kiện pháp lý cụ thể. Với các khoản chưa đủ điều kiện để áp dụng biện pháp này, cơ quan chức năng Hàn Quốc chuyển sang cách xử lý khác, bao gồm việc tiếp tục giải quyết khi người vi phạm đã quay lại sau chuyến đi nước ngoài. Đây là cách phân tầng biện pháp theo mức độ vi phạm, không áp dụng cưỡng chế mạnh nhất cho mọi trường hợp.

Các tiểu Vương quốc Ả rập Thống nhất (UAE) không chặn xuất cảnh hàng loạt đối với người chưa nộp phạt hành chính. Họ xây dựng hệ thống tra cứu điện tử để người dân tự kiểm tra trước chuyến đi xem mình có bị cấm xuất cảnh hay đang vướng vụ việc tài chính nào không. Từ đó chủ động làm việc sớm với cơ quan có thẩm quyền.

Liên minh châu Âu (EU) tiếp cận vấn đề này ở tầm liên quốc gia. Cùng với biện pháp ngăn người vi phạm hành chính rời khỏi lãnh thổ, EU đã thiết lập cơ chế công nhận và thi hành lẫn nhau đối với một số quyết định phạt tiền giữa các quốc gia thành viên. Nhờ đó khoản phạt có thể được công nhận và tổ chức thi hành tại quốc gia thành viên khác, kể cả nơi người vi phạm tạm trú. Cách làm này cho thấy xu hướng ưu tiên phối hợp pháp lý xuyên biên giới để thu hồi khoản phải nộp thay vì phụ thuộc chủ yếu vào biện pháp hạn chế đi lại.

Từ các mô hình trên có thể thấy rằng không nước nào áp dụng tạm hoãn xuất cảnh theo kiểu đại trà cho mọi vi phạm hành chính mà không cần đánh giá tính chất, mức độ và hoàn cảnh.

Trong bối cảnh Việt Nam, theo tôi việc bổ sung biện pháp tạm hoãn xuất cảnh là hợp lý, tuy nhiên công cụ tốt cần quy trình được thiết kế tốt để phát huy hiệu quả cao nhất có thể.

Thứ nhất là ngưỡng áp dụng. Vi phạm hành chính ở Việt Nam trải dài từ phạt cảnh cáo đến phạt tiền hàng trăm triệu đồng trên nhiều lĩnh vực. Một quyết định phạt vài trăm nghìn đồng và một quyết định phạt cả tỷ đồng không thể bị xử lý bằng cùng một biện pháp cưỡng chế mạnh nhất. Nếu không có ngưỡng rõ ràng thì biện pháp này sẽ bị áp dụng không nhất quán giữa các địa bàn, các ngành và giữa các nhóm đối tượng khác nhau.

Thứ hai là quy trình thông báo trước khi áp dụng. Số lượng quyết định xử phạt vi phạm hành chính được ban hành hàng năm trên cả nước là rất lớn. Từ vi phạm giao thông đến xây dựng, kinh doanh, vệ sinh môi trường… Đa số cá nhân, tổ chức bị xử phạt hành chính chấp hành. Một bộ phận không chấp hành vì cố tình; một số không chấp hành vì họ thực sự không biết, không nhận được thông báo đúng hạn hoặc nhận được nhưng không hiểu rõ nghĩa vụ phải thực hiện trong bao nhiêu ngày. Ba nhóm này hoàn toàn khác nhau về bản chất nhưng nếu áp dụng một biện pháp cưỡng chế chung cho cả ba mà không có cơ chế phân biệt, hệ quả sẽ rất khác nhau về mức độ công bằng. 

Luật hiện hành cho người bị phạt 10 ngày để nộp tiền kể từ khi nhận quyết định. Thực tế rất nhiều quyết định xử phạt được gửi về địa chỉ hộ khẩu trong khi người đó đang sống ở nơi khác, đang đi công tác hoặc đang ở nước ngoài. Họ không nhận được giấy, đương nhiên không nộp phạt và 10 ngày trôi qua mà họ hoàn toàn không hay biết. Nếu ngay sau đó cơ quan có thẩm quyền ra quyết định tạm hoãn xuất cảnh mà không có thêm một lần thông báo trực tiếp nào, người đó sẽ chỉ biết mình bị cấm rời khỏi Việt Nam khi đang ở sân bay.

Thứ ba là cơ chế kiểm soát và khiếu nại nhanh. Biện pháp cưỡng chế tác động vào quyền đi lại có tốc độ ảnh hưởng hoàn toàn khác với biện pháp kê biên tài sản. Một người bị kê biên tài sản sai vẫn còn thời gian để khiếu nại trước khi tài sản bị xử lý. Một người bị tạm ngừng xuất cảnh sai có thể mất hợp đồng, mất chuyến công tác, mất cơ hội kinh doanh chỉ trong vài giờ đồng hồ. Cơ chế giải quyết khiếu nại vì vậy cần được thiết kế với thời hạn xử lý rút ngắn hơn nhiều so với quy trình thông thường và phải có quy định cụ thể về tạm dừng hiệu lực trong khi chờ xem xét.

Chúng ta đang xây dựng quy định này đúng vào thời điểm cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư đã được kết nối liên thông, thông tin cá nhân đã được số hóa qua hệ thống VNeID và đăng ký dân cư điện tử. Đây là hạ tầng kỹ thuật lý tưởng để thiết kế một cơ chế thông báo thực sự hiệu quả, không phụ thuộc vào biên bản tống đạt qua hàng xóm hay thư bảo đảm gửi về địa chỉ giấy tờ cũ. Thông báo qua số điện thoại đã đăng ký trong cơ sở dữ liệu dân cư, qua tài khoản VNeID, kèm thời hạn thực sự đủ để người bị phạt phản hồi, hoàn toàn nằm trong tầm tay của hệ thống hiện tại.

Nếu các yếu tố trên được cân nhắc khi sửa Luật thì tôi tin rằng biện pháp tạm hoãn xuất cảnh sẽ là một công cụ cưỡng chế hiệu quả.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!