Đã đến lúc nông nghiệp Việt Nam bán chất xám thay vì bán nông sản thô

Thay vì chỉ xuất khẩu nông sản thô như gạo, trái cây hay thủy sản, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để “bán” cả quy trình và công nghệ canh tác ra thế giới. Tuy nhiên, để hiện thực hóa tầm nhìn chuyển đổi từ sản xuất sang kinh tế tri thức như tinh thần dự thảo văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XIV, bài toán bảo hộ chất xám và sở hữu trí tuệ (SHTT) đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

PGS.TS Từ Diệp Công Thành, Giám đốc Trung tâm SHTT và Chuyển giao công nghệ (ĐHQG TPHCM) đã có những chia sẻ chuyên sâu với phóng viên Dân trí về bước chuyển mình quan trọng này.

PGS.TS Từ Diệp Công Thành, Giám đốc Trung tâm Sở hữu trí tuệ và Chuyển giao công nghệ – Đại học Quốc gia TPHCM (Ảnh: NVCC).

Quy trình, giải pháp công nghệ phải đạt các tiêu chuẩn quốc tế

Theo Phó Giáo sư, thời gian qua tại sao chúng ta có giống lúa ngon nhất thế giới, hay quy trình trồng cà phê năng suất cao nhưng chưa thu được tiền tác quyền xứng đáng?

– Thực tế nhiều năm qua cho thấy Việt Nam nói chung, các nhà khoa học của chúng ta nói riêng rất mạnh, rất giỏi ở khâu nghiên cứu, tạo ra tri thức trong nông nghiệp, nhưng còn khá hạn chế ở khâu nhận diện tài sản trí tuệ hình thành và tư duy thương mại.

Nhà khoa học nghiên cứu, tạo ra được nhiều loại giống tốt, quy trình canh tác, sản xuất hiệu quả, nhưng đa số từ nguồn ngân sách tài trợ. Và từ đó, tư duy chính là đưa các thành quả khoa học phục vụ cộng đồng, điều này hoàn toàn đúng.

Nhưng nếu có tư duy thương mại thì khi giống được đưa ra sản xuất đại trà cần được đăng ký bảo hộ làm tiền đề cho thương mại hóa không chỉ trong nước mà còn xuất khẩu. Từ đó, để thu được nguồn thu tiếp tục cho các nghiên cứu phát triển ngày một tốt hơn, cạnh tranh hơn với thế giới.

Ở các nước phát triển, giống chỉ được chuyển giao, phổ biến rộng khi đã hoàn tất bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với giống cây trồng hoặc bằng sáng chế đối với các quy trình, giải pháp kỹ thuật trong sản xuất.

Thêm vào đó, tư duy làm nghiên cứu hướng đến công bố khoa học trong thời gian qua đã vô tình đánh mất nhiều tài sản trí tuệ được hình thành.

Các thành quả nghiên cứu đa phần là các công bố dưới dạng bài báo khoa học, báo cáo tổng kết, mà không được cấu trúc lại thành hồ sơ đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ trong nước và quốc tế. Công bố khoa học giúp nâng uy tín học thuật, nhưng lại làm mất tính mới – yếu tố sống còn của bảo hộ sở hữu trí tuệ.

Bằng chứng là thời gian qua, các trường đại học có hàng nghìn công bố khoa học quốc tế nhưng rất hạn chế các kết quả đăng ký bảo hộ tài sản trí tuệ, mà tài sản trí tuệ mới là cốt lõi của bảo hộ trong thương mại toàn cầu và được luật pháp quốc tế bảo hộ.

Sau cùng, nhà khoa học tạo ra giống, quy trình, doanh nghiệp thì đi sản xuất, nhưng không có một chủ thể đứng giữa (tổ chức khoa học trung gian) để đăng ký bảo bộ, định giá công nghệ, tư vấn chuyển giao công nghệ và quản trị chiến lược cho tài sản trí tuệ được bảo hộ.

Vì vậy, khi tài sản trí tuệ không được bảo hộ thì giống, quy trình, giải pháp tốt được hình thành đều được xem như sử dụng miễn phí cho xã hội, kể cả quốc tế.

Việt Nam đủ điều kiện có thể xuất khẩu quy trình trồng lúa gạo chất lượng cao thay vì chỉ bán sản phẩm (Ảnh minh họa: CTV).

Để xuất khẩu công nghệ nông nghiệp, chúng ta cần làm gì?

– Muốn xuất khẩu công nghệ nông nghiệp, Việt Nam phải chuyển từ các kinh nghiệm sản xuất sang các dạng quy trình, giải pháp công nghệ đạt các tiêu chuẩn quốc tế.

Hay nói khác hơn, chúng ta cần bảo hộ các quy trình, giải pháp công nghệ, trong đó nêu rõ các chỉ tiêu kỹ thuật, thông số môi trường, sản phẩm thu được từ sáng chế đạt được các tiêu chuẩn, tiêu chí theo quốc tế.

Thêm vào đó, các quy trình cần được đặt các tiêu chuẩn đáp ứng ISO, GlobalGAP (tiêu chuẩn toàn cầu về thực hành sản xuất nông nghiệp), Organic EU (chứng nhận hữu cơ theo tiêu chuẩn châu Âu), Carbon Credit (tín chỉ carbon)… để định hướng xuất khẩu. Nói cách khác, tiêu chuẩn Việt Nam phải được viết với ngôn ngữ toàn cầu.

Ngoài ra, các tài sản trí tuệ cần được đăng ký bảo hộ ở các nước, các thị trường mục tiêu mà chủ sở hữu tài sản trí tuệ, tác giả nhắm đến thông qua đăng ký trực tiếp hoặc qua tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới WIPO.

Chủ sở hữu có thể khai thác tối đa lợi nhuận khi có chiến lược quản trị tài sản trí tuệ hiệu quả

Chúng ta có thể xây dựng mô hình hợp tác công – tư như thế nào trong việc đăng ký bảo hộ công nghệ nông nghiệp tại các thị trường mục tiêu (như EU, Mỹ, Châu Phi…)?

– Theo tôi, hiện nay để đăng ký bảo hộ tài sản trí tuệ trong nông nghiệp tại các thị trường mục tiêu, doanh nghiệp cần chủ động đánh giá tiềm năng và hợp tác với các đơn vị, tổ chức khoa học trung gian chuyên trách về đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ trong nước và quốc tế.

Đơn cử như Trung tâm Sở hữu trí tuệ và Chuyển giao công nghệ (Đại học Quốc gia TPHCM), để xúc tiến hồ sơ, tư vấn hoàn thiện công nghệ và tư vấn bảo hộ với phạm vi bảo hộ đạt tối đa có thể.

Hiện nay, theo tôi được biết từ chương trình phát triển tài sản trí tuệ quốc gia, mỗi địa phương đều có các chính sách hỗ trợ, tài trợ kinh phí cho công đoạn xác lập quyền bảo hộ tài sản trí tuệ trong nước và quốc tế.

Sau cùng, doanh nghiệp là chủ sở hữu tài sản trí tuệ và cần chủ động trong đăng ký bảo hộ, thương mại hóa, chuyển giao và chia sẻ quyền một khi tài sản trí tuệ được bảo hộ.

Ngoài ra, doanh nghiệp cần hợp tác mạnh mẽ với Viện, Trường trong tư vấn cải tiến quy trình, giải pháp công nghệ một cách liên tục và tiếp tục bảo hộ tài sản trí tuệ hình thành mới, nhằm tăng khả năng cạnh tranh và thương mại hóa.

Phó Giáo sư có đề xuất, kiến nghị nào để chúng ta xuất khẩu sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ có giá trị ra nước ngoài một cách hiệu quả nhất?

– Trong nền kinh tế tri thức, tài sản trí tuệ cần được cư xử đúng như một loại hình tài sản đúng nghĩa. Và rõ ràng, khác với các tài sản vật lý, tài sản trí tuệ cho phép chuyển giao không giới hạn không gian và số lượng, đối tượng nhận chuyển giao.

Và để thương mại hóa tài sản trí tuệ hiệu quả, chủ sở hữu (cụ thể ở đây có thể là doanh nghiệp) cần nhận thức đầy đủ về tài sản trí tuệ, có chiến lược quản trị tài sản trí tuệ một cách hiệu quả. Hàng năm cần đánh giá, thúc đẩy, tìm kiếm đối tác để chuyển giao, khai thác tối đa lợi nhuận từ các tài sản trí tuệ của doanh nghiệp.

Chiến lược quản trị tài sản trí tuệ là một nghệ thuật trong thương mại hóa của mỗi doanh nghiệp và là một phần không thể thiếu trong chiến lược phát triển doanh nghiệp bền vững.

Chủ động định hình vai trò của Việt Nam trên trường quốc tế

Dự thảo văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XIV đặt ra yêu cầu khẳng định chủ quyền công nghệ và xem đây là chìa khóa để làm mới các động lực tăng trưởng. Ông có nhận định gì về tư duy chiến lược này?

– Trước hết, nội dung “chú trọng nghiên cứu cơ bản gắn với định hướng ứng dụng” cho thấy Đảng ta đã chỉ rõ hơn mối quan hệ hữu cơ giữa nghiên cứu nền tảng và khả năng làm chủ công nghệ.

Đây là sự điều chỉnh rất đúng đắn và kịp thời. Cụ thể là nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng không thể tách rời, phải có cơ chế liên thông, hướng đến đạt được nhiều kết quả khoa học có giá trị và nhanh chóng ứng dụng vào thực tiễn.

PGS.TS Từ Diệp Công Thành nhấn mạnh quan điểm “lấy khoa học, công nghệ là trọng tâm để làm mới các động lực tăng trưởng truyền thống” trong dự thảo văn kiện trình Đại hội Đảng XIV là định hướng rất xuất sắc (Ảnh: NVCC).

Thêm nữa, với yêu cầu “làm chủ công nghệ, khẳng định chủ quyền ở những lĩnh vực then chốt…” phản ánh tư duy mới về chủ quyền quốc gia trong kỷ nguyên số và kinh tế tri thức. Thực tế cho thấy, công nghệ là nguồn tài nguyên chiến lược của mỗi quốc gia.

Chủ quyền quốc gia không chỉ là lãnh thổ, mà còn là chủ quyền về công nghệ, chủ quyền về dữ liệu, kể cả vai trò làm chủ trong tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ, chuyển đổi số và tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu hiện nay.

Trong bối cảnh hội nhập, việc nhấn mạnh “xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn quốc gia phù hợp với quốc tế” cho thấy Việt Nam không chỉ dừng ở “hội nhập thụ động” mà đang hướng tới “chủ động tham gia”, chủ động định hình vai trò của Việt Nam trên trường quốc tế, từng bước nâng cao vị thế Việt Nam trong các chuỗi giá trị và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo toàn cầu.

Với quan điểm “xác định các động lực tăng trưởng mới và lấy khoa học công nghệ là trọng tâm để làm mới các động lực tăng trưởng truyền thống”, tôi cho rằng đây là một định hướng rất xuất sắc. Điều này khẳng định khoa học, công nghệ đã được đặt vào vai trò trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế – xã hội, gắn trực tiếp với năng suất, chất lượng, năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.

Tôi tuyệt đối tin tưởng vào một giai đoạn mới, khi toàn Đảng, toàn dân tiến vào kỷ nguyên mới với hành trang là khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đối số.

Xin trân trọng cảm ơn ông!