Đặc sản gà luộc lạ mắt làm 12 tiếng ở Bắc Ninh, đứng xòe cánh như còn sống

12h, con cháu trong nhà chị Lê Thu (tổ dân phố Nghi Khúc, phường Mão Điền, tỉnh Bắc Ninh) quây quần làm xôi gà để kịp tham gia tế lễ ở đình Phú Lộc. 

Phong tục này có từ hàng trăm năm qua, đến nay vẫn được các thế hệ kế thừa, giữ gìn và phát huy.

Theo đó, khi gia đình có nam giới bước sang tuổi 50, các thành viên cùng bày biện xôi gà để trình báo với cả làng và tham gia hội thi. Những người đàn ông đã thực hiện tục lệ này sẽ được vào nhóm hương lão, tham gia bàn bạc những việc hệ trọng.

Gà luộc thành phẩm phải đứng cân đối, không bị xiêu vẹo (Ảnh: Nhân vật cung cấp).

“Để hoàn tất đồ lễ, các gia đình phải chuẩn bị từ trước đó nhiều tháng. Thời gian bày biện mất cả ngày, đòi hỏi sự kỹ lưỡng đến từng chi tiết”, chị Thu nói.

Gà luộc là món không thể thiếu trong mâm cỗ dâng lên bàn thờ ở đình làng, mang ý nghĩa trang trọng và thiêng liêng.

Người dân nơi đây thường lựa chọn những con gà trống 1-2 năm tuổi, có dáng vẻ cân đối, trọng lượng từ 4kg trở lên. Gà được nuôi thả vườn tự nhiên, ăn ngô và thóc, tuyệt đối không sử dụng cám công nghiệp để đảm bảo chất lượng thịt thơm ngon.

Trước kia, bà con tự nuôi gà để chuẩn bị cho dịp lễ quan trọng. Ngày nay, một số tiểu thương phát triển mô hình nuôi gà chuyên biệt, cung cấp ra thị trường với giá khoảng 500.000 đồng/kg.

Quá trình làm gà đòi hỏi sự công phu và tỉ mỉ. Trong 4-5 tiếng, nhiều người tham gia nhặt sạch từng sợi lông tơ, giữ cho da không bị rách. Trong trường hợp phần da bị rách, gia chủ phải đổi một con gà khác.

Thành phẩm đạt yêu cầu phải giữ nguyên đủ hai kê gà và bộ lòng. Nếu thiếu một chi tiết, dù gà có hình thức đẹp cũng không đủ tiêu chuẩn tham gia hội thi.

Sau khi làm sạch nội tạng, phần bụng gà được khâu khéo léo bằng chỉ. Đường kim phải tinh tế, không lộ dấu vết, giúp con gà giữ được dáng tự nhiên như khi còn sống.

Quá trình buộc, tạo dáng gà bằng nẹp tre (Ảnh: Nhân vật cung cấp).

Công đoạn quan trọng nhất trước khi luộc là tạo dáng. Gà được cố định trong tư thế đứng thẳng, dang cánh nhờ những nẹp tre nhỏ. Hiện, trong làng chỉ có vài người thành thạo kỹ thuật này, nên nhiều gia đình phải nhờ cậy từ sớm hoặc tự mày mò học cách buộc.

Hoàn tất việc tạo dáng, gà được đặt vào nồi lớn để luộc. Phần đầu được phủ khăn, không ngập trong nước. Các thành viên trong gia đình thay phiên nhau múc nước nóng dội lên đầu gà, giữ cho phần da không bị thâm đen.

“Chúng tôi bắt đầu luộc gà từ 19h ngày hôm trước đến 3h ngày hôm sau mới xong. Cả đêm mọi người thức trắng, thấp thỏm chờ thành phẩm, hy vọng không có bất cứ sai sót nào”, chị chia sẻ.

Song song với quá trình làm gà, một số thành viên trong gia đình chị Thu đảm nhận nấu xôi. Nguyên liệu làm xôi là 20kg gạo nếp được tuyển chọn kỹ lưỡng. Các hạt nếp phải đều nhau, người nhà tỉ mỉ loại bỏ các hạt màu đen. 

Xôi chín, chị Thu và những người khác nén vào trong chậu, ép thật chặt để hạt kết dính rồi khéo léo úp xuống mâm. Khi nhấc chậu ra, khối xôi tròn đầy, ấn tượng.

“Xôi đạt yêu cầu phải dẻo, trắng, không có vết nứt. Quá trình nấu xôi kéo dài 4 tiếng”, chị nói thêm.

Con gà đứng, dang cánh ra 2 bên sau khi luộc mới đạt yêu cầu (Ảnh: Nhân vật cung cấp).

Về làm dâu ở làng Nghi Khúc hơn 15 năm, chị Thu cho biết, mỗi dịp dâng xôi gà, không khí trong làng rộn ràng như ngày hội. Theo thời gian, nét đẹp truyền thống này vẫn được người dân gìn giữ và lan tỏa rộng rãi.

Nghi thức tế lễ thường bắt đầu từ khoảng 7h. Sau phần dâng lễ, các cụ cao niên sẽ tiến hành chấm điểm hình thức xôi gà do các gia đình chuẩn bị.

Năm nay, có 14 người đàn ông ở tuổi 50 tham gia dâng lễ. Ban tổ chức lựa chọn được 3 mâm cỗ đẹp nhất để trao thưởng. Mỗi gia đình được nhận một bức tranh đồng khắc chữ “Phúc”, gửi gắm mong ước về một năm an khang, may mắn và bình an.

Tại làng Nghi Khúc, tục dâng xôi gà lên bàn thờ ở đình làng được duy trì đều đặn 4 lần trong năm. Trong đó, vào ngày mùng 1 tháng Giêng và mùng 4/2 Âm lịch, những người đàn ông 50  tuổi sẽ dâng lễ.

Riêng 2 ngày 15/9 và mùng 1/12 Âm lịch được gọi là “gà lượt” – nghi lễ đặc biệt diễn ra theo chu kỳ 15 năm một lần – dành cho những nam giới đã ngoài 50 tuổi.

Vài ngày trước buổi tế lễ chính thức, các gia đình có người bước sang tuổi 50 thường mời bà con đến ăn cỗ tạo nên bầu không khí vui vẻ.

Nét đẹp của dân làng từ hàng trăm năm trước

Chia sẻ với phóng viên Dân trí, ông Đào Tâm (Trưởng ban hương lão đình Phú Lộc, làng Nghi Khúc, phường Mão Điền, tỉnh Bắc Ninh) cho biết, từ khi còn nhỏ, ông đã nhìn thấy các thế hệ cha ông dâng xôi gà. Truyền thống này có từ hàng trăm năm trước, đến nay thế hệ trẻ tiếp tục giữ gìn.

“Tục dâng xôi gà khi bước sang 50 tuổi để đánh dấu cột mốc quan trọng trong cuộc đời của nam giới. Người ta quan niệm, đó là thời điểm bước vào giai đoạn hưởng phúc cùng con cháu”, ông bày tỏ.

Người xưa quan niệm, gia đình nào đạt giải trong hội thi chấm xôi gà sẽ gặp nhiều may mắn, làm ăn thuận lợi, sức khỏe dồi dào trong năm đó.

Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, nghi lễ còn là dịp để gắn kết cộng đồng. Những năm gần đây, khi đời sống kinh tế khá giả hơn, người dân càng hào hứng tham gia.

“Nhiều gia đình sẵn sàng làm vài chục mâm cỗ để mời anh em, họ hàng. Đó là niềm vui lớn, giúp củng cố tình làng nghĩa xóm”, ông Tâm chia sẻ.

Trước đây, nếu qua tuổi 50 mà chưa thực hiện nghi lễ thì sẽ không được tham gia. Hiện nay, do nhiều người đi làm ăn xa hoặc điều kiện bất khả kháng, lệ làng đã linh hoạt hơn, cho phép người dân được thực hiện vào những năm sau.

“Điều đáng quý nhất là tinh thần của người dân. Ai cũng mong đến lượt của mình, không phải vì bắt buộc mà hoàn toàn tự nguyện, trong đó có niềm vui và sự tự hào của bản thân. Có người ở nước ngoài vẫn thu xếp thời gian về quê hương làm lễ, đó là nét văn hóa riêng mà chúng tôi luôn cố gắng gìn giữ”, ông Tâm bày tỏ.