Đặc sản lạ mắt cá chép “nằm võng” ở Hưng Yên, thân uốn lượn như còn sống

Tết Bính Ngọ, ông Vũ Văn Tới (sống ở làng Diệc, xã Ngự Thiên, tỉnh Hưng Yên) chính thức sang tuổi 54.

Theo tục lệ từ xa xưa ở làng này, những người đàn ông đã hết tuổi 53 sẽ làm mâm cỗ kèm cá chép “nằm võng” để dâng lên tổ tiên và mời những bậc cao niên từ 55 tuổi trở lên đến thưởng thức. 

Đây là bước ngoặt quan trọng của cuộc đời một người đàn ông và được dân làng gọi là lễ “lên lão”. Người làm nghi lễ này sẽ bước vào hàng “các cụ”, có thể tham gia nhiều công việc quan trọng của quê hương.

Món cá chép kỳ công, đòi hỏi sự tỉ mỉ

Món cá chép “nằm võng” là điểm nhấn trong ngày tổ chức lễ “lên lão” và trở thành niềm tự hào của người dân làng Diệc. Quá trình làm món ăn này rất kỳ công, đòi hỏi thành phẩm phải đẹp mắt khi đưa ra miếu làng. 

Cá chép nằm trên “võng” để được rưới dầu liên tục (Ảnh: Nguyễn Hồng Sơn).

Chia sẻ với phóng viên Dân trí, ông Tới cho biết, để có buổi lễ “lên lão” diễn ra vào ngày mùng 3 Tết, từ vài tháng trước, những người đàn ông bước sang tuổi 54 đã họp bàn, xác định số mâm cỗ cần chuẩn bị.

“Năm nay, làng Diệc có gần 30 người trong độ tuổi từ 53 bước sang 54. Tuy nhiên, một số người không thực hiện nghi lễ nên có 22 người làm cá chép nằm võng để mời 400 cụ cao niên”, ông Tới cho biết. 

“Lên lão” là nghi thức không bắt buộc nhưng mỗi người đàn ông chỉ có một cơ hội duy nhất trong đời để thực hiện. 

Để có món cá ưng ý, từ nhiều tháng trước, ông Tới đã đặt mua cá chép sông. Năm nay, do một số nhà không làm nên gia đình dọn 3 mâm cỗ với 3 con cá chép “nằm võng”.

“Cá chép được chọn phải là con đực, thân dài, hình thức cân đối, trọng lượng từ 4kg trở lên. Nếu dùng cá chép nuôi, thịt rất bở, không ngon”, ông nói.

Theo tục lệ từ xưa, cứ đến mùng 3 Tết, người dân đưa mâm cỗ ra miếu để dâng lễ. Thế nhưng, từ ngày mùng 2, không khí chuẩn bị đã rộn ràng.

Trong khi ông Tới phụ trách mổ cá, chao dầu thì vợ là bà Trần Thị Hải khéo léo bày biện mâm cỗ với nhiều món ăn, gửi gắm tấm lòng thành kính đầu xuân.

Sáng sớm ngày mùng 2 Tết, gia chủ cho cá vào chậu nước muối để con vật tự chết. Sau đó, cá được mổ mặt dưới bụng, lấy hết nội tạng ra ngoài rồi nhét lá chuối vào trong để cơ thể căng tròn. Người làm dùng chỉ để khâu bụng cá, nẹp tre kẹp vây và vẩy giúp các bộ phận này giữ nguyên hình dáng trong quá trình chao dầu. 

“Võng” để nướng cá là dụng cụ làm bằng tre hoặc thép, uốn hình vòng cung, treo lên dây nối từ trần nhà xuống, dưới cùng là chảo ngập dầu. Cá được đặt trên “võng” cách mặt chảo khoảng 20cm.

Để thân cá không bị hỏng, người làm phải lau sạch nước trên cơ thể con vật sau khi mổ. Phần mắt được che lại, tránh bị nổ dưới tác động của nhiệt độ cao.

“Người dân ở quê tôi không thả cá vào trong chảo mà thay phiên múc dầu rưới lên thân và miệng con vật cho đến khi chín hẳn. Thời gian này kéo dài nhiều tiếng, tuỳ vào trọng lượng của cá”, ông Tới tiết lộ.

Sự kỳ công của món ăn này nằm ở chỗ, sau khi chế biến xong, con cá vẫn phải giữ được đường cong mềm mại, vảy không bong, vây không rách hay sứt mẻ. Tổng thể nhìn vào, con cá phải nguyên vẹn, sống động như đang bơi, toát lên vẻ tinh tế và khéo léo của người thực hiện.

“Trong trường hợp vây bị hỏng, gia đình phải làm lại một con cá khác”, ông cho hay.

Được biết, do phải làm 3 con cá chép nên gia đình ông Tới chiên từ 13h ngày mùng 2 Tết đến 22h cùng ngày mới hoàn tất.

Sau khi hoàn tất, cá chép được gắn thêm hoa hồng ở miệng. Trong quá trình bày ở đình, các bậc cao niên sẽ đi một lượt để ngắm và đánh giá về hình thức. Dù không có giải thưởng, mỗi khi được khen con cá đẹp, cả gia đình cảm thấy niềm vui ngày đầu năm.

Con cá chép khi được đưa ra miếu làng phải giữ độ cong, nguyên vây và vẩy như lúc còn sống (Ảnh: Nguyễn Hồng Sơn).

Quá trình chuẩn bị cá chép “nằm võng” mất nhiều thời gian, cả nhà phải dồn hết tâm sức nhưng mỗi độ năm mới cả làng lại háo hức chờ đợi lễ “lên lão”. Với ông, việc thực hiện nghi lễ theo đúng truyền thống là niềm tự hào của gia đình.

“Từ khi còn bé, tôi đã chứng kiến bố mẹ làm món ăn này. Theo thời gian, nghi thức được bà con tiếp nối gìn giữ. Điều may mắn là đến nay các gia đình vẫn duy trì và trân trọng nét đẹp đó”, ông Tới trải lòng.

Mâm cỗ gồm 8 đĩa và 4 bát

Những gia đình có người “lên lão” còn chuẩn bị mâm cỗ được xếp 3 tầng với 4 bát chè ngọt và 3 đĩa giò, một đĩa thịt gà, một đĩa xôi, đĩa nem thính, một đĩa mọc. Trong đó, cá chép “nằm võng” được xếp ở tầng cao nhất. 

Đĩa thịt gà được xếp cẩn thận, theo phong cách khác biệt. Sau khi luộc, gà trống  được rút hết xương. Các miếng thịt nằm bên dưới đĩa, những miếng có da nằm trên. Thành phẩm phải đảm bảo các miệng sát nhau như đĩa xôi, không có khe hở. 

Đĩa giò được người phụ nữ của gia đình chăm chút. Các khoanh giò đều có đường kính hơn 10cm, chiều cao hơn 4cm. 

“Để làm được mâm cỗ này, tôi phải thức dậy sớm, chuẩn bị suốt cả ngày mùng 2 Tết mới hoàn tất”, bà Trần Thị Hải – vợ ông Tới – cho biết.

Các đĩa được bày biện trên mâm cỗ với 3 tầng khác nhau (Ảnh: Nguyễn Hồng Sơn).

Ngoài chuẩn bị mâm cỗ kỳ công, việc mời các cụ từ 55 tuổi trong làng đến ăn đòi hỏi sự tôn kính. Là người đại diện cả nhà đi mời, bà Hải phải cẩn thận từng lời ăn tiếng nói. Nếu mời được càng nhiều cụ theo danh sách đã phân công, gia đình càng cảm thấy rất vinh dự.

“Khi mời đến ăn cỗ phải dùng từ cụ với khách. Nếu sơ suất chi tiết này, bậc cao niên không hài lòng, có thể từ chối tham dự”, bà tiết lộ.

Năm nay, gia đình ông Tới – bà Hải mời được 8 cụ đến ăn. Sau khi dâng các món ở miếu làng, bậc cao niên sẽ tới nhà theo lời mời.

Trong bữa cỗ, cụ cao tuổi nhất động đũa trước thì những người còn lại mới được ăn. Thời xưa, thực khách thường ngồi khoanh chân trên giường hoặc chiếu trong khoảng 2-3 giờ đồng hồ cho đến khi người lớn tuổi nhất đứng lên. Hiện, quan niệm này không còn phổ biến. 

Cách xếp đĩa thịt gà nhìn giống với đĩa xôi (Ảnh: Nhân vật cung cấp).

Trải qua nhiều thế hệ, đến nay, tục bày tiệc “lên lão” của người dân làng Diệc vẫn được giữ gìn như một nét đẹp. Không chỉ đàn ông định cư trong làng mà những người con xa quê sống ở nước ngoài cũng tìm về quê hương để bày cỗ.