Dấu ấn giới thượng lưu xưa

Phố cổ Bao Vinh từng là thương cảng sầm uất bậc nhất xứ Đàng Trong từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 19. Trải qua bao thăng trầm, nơi đây vẫn giữ được những ngôi nhà cổ như những nhân chứng sống của một thời. Khác với nhà vườn Kim Long hay các phủ đệ nội đô, nhà cổ Bao Vinh là sự kết hợp độc đáo giữa nhà rường truyền thống và nhà phố thương mại. Trong đó, ngôi nhà số 77 Bao Vinh nổi lên như một công trình mang tính biểu tượng và là điểm nhấn kiến trúc khác biệt nhất tại khu phố cổ này.

Chủ nhân hiện tại của ngôi nhà là ông Phan Gia Đắc, 75 tuổi, đời thứ 6 đang kế thừa và sinh sống. Tiếp khách trong không gian gỗ ấm cúng, ông Đắc tự hào chia sẻ: “Tôi là đời thứ 6 sinh sống trong căn nhà này. Về thời điểm xây dựng, tôi cũng không nhớ rõ chính xác năm nào, chỉ nghe cha ông kể lại là từ hàng trăm năm trước, thuộc thời vua Khải Định”.

Kỹ thuật mộc tinh xảo và dấu ấn giới thượng lưu xưa

Giữa phần lớn các ngôi nhà cổ ở Bao Vinh là nhà phố rường một tầng, ngôi nhà số 77 gây ấn tượng bởi cấu trúc nhà rường 2 tầng, gồm 5 gian liên kết chặt chẽ. Ông Đắc cho rằng, đây là một biến thể cực kỳ hiếm hoi của kiến trúc nhà rường Huế. 

Trong khi đại đa số nhà rường truyền thống chỉ có một tầng, việc dựng thêm tầng lầu hoàn toàn bằng gỗ đòi hỏi kỹ thuật xử lý hệ thống cột và mộng cực kỳ phức tạp để đảm bảo độ chịu lực vững chãi.

Hồi tưởng về quá trình xây dựng kỳ công của tổ tiên, ông Đắc nói: “Hồi bé, tôi thường được nghe ông nội là cụ Phan Gia Thị kể rằng, bấy giờ để dựng lên tầng hai tốn rất nhiều công sức. Toàn bộ gỗ trong nhà đều là gõ và lim quý hiếm, còn ngói lợp là ngói liệt được đặt riêng từ làng gốm Phước Tích”.

Sở dĩ gia đình ông Đắc có thể xây dựng một công trình đồ sộ như vậy là nhờ truyền thống buôn bán của tổ tiên. “Các bậc tiền nhân của tôi đều là thương gia, có ghe lớn chạy tuyến Nam – Bắc. Vì thế, gia đình có điều kiện kinh tế thuộc hàng giới thượng lưu trong vùng”, ông Đắc nói thêm.

Để làm xong nhà phải mất ròng rã 2 năm trời. Thời điểm đó, tiền công cho mỗi thợ chính là 2 đồng một ngày, nhưng gia chủ còn phải bao nuôi cả vợ con của thợ trong suốt quá trình thi công. Khi ngôi nhà hoàn thành, vẻ độc đáo của căn nhà 2 tầng duy nhất tại đây lớn đến mức một vị quan lớn nghe tiếng đã đích thân cưỡi ngựa về chiêm ngưỡng.

Chứng nhân bền bỉ giữa “rốn lũ” hạ nguồn sông Hương

Ngôi nhà không chỉ là biểu tượng của sự giàu có một thời mà còn là một “hiện vật sống” minh chứng cho giai đoạn chuyển mình từ thương cảng truyền thống sang đô thị mang hơi hướng phương Tây. Công trình đánh dấu thời kỳ các thương gia Bao Vinh bắt đầu tiếp cận cách xây dựng và lối sống mới.

Dù Bao Vinh được mệnh danh là “rốn lũ”, ngôi nhà gỗ vẫn đứng vững sừng sững qua hàng thế kỷ. “Bao Vinh là rốn lũ, ngay như đợt lụt to năm 2025, nước dâng cao đến 1 m. Hai vợ chồng tôi đã già, không thể kê cao, ngập gỗ vẫn không hề hấn gì. Bao nhiêu năm qua, hệ thống khung gỗ vẫn bền bỉ”, ông Đắc chỉ về phía các trụ gỗ để nói về sức chống chịu đáng kinh ngạc của căn nhà.

Đến nay, để thích nghi và đảm bảo an ninh, ông Đắc chỉ thay thế tấm cửa gỗ trước nhà bằng cửa sắt và hệ thống mái ngói. Qua thời gian, ngôi nhà cũng được chia làm hai phần sở hữu bởi gia đình ông Đắc và người chú ruột. Phần nhà cổ chính được ông giữ nguyên trạng để thờ cúng ông bà và lưu giữ những kỷ vật gia bảo. Mọi vật dụng lâu đời như tủ chè, bàn salon xưa, bàn thờ, bức hoành đều được ông chăm chút, lau chùi cẩn thận. “Đó là những kỷ vật đầy tự hào của gia đình. Cũng từng có người ngỏ ý hỏi mua lại căn nhà này, nhưng với tôi thì chưa thể bán, vì đây là tâm huyết của tổ tiên để lại”, ông Đắc tự hào nói.