Điểm sàn xét tuyển bằng học bạ: Cần thiết nhưng không nên áp dụng đột ngột!

Trong dự thảo quy chế tuyển sinh đại học mới từ năm 2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) đặt điều kiện khắt khe hơn cho phương thức xét tuyển bằng học bạ. Theo đó, thí sinh đăng ký xét tuyển bằng học bạ bắt buộc phải có điểm thi tốt nghiệp THPT đạt tối thiểu 16 điểm (trên thang 30). Mức điểm này được tính theo tổng điểm của 3 môn dùng để xét học bạ, hoặc theo tổ hợp Toán, Ngữ văn và một môn bất kỳ.

Đề xuất này đang gây tranh luận. Người ủng hộ gọi đây là “phanh hãm” cần thiết để ngăn chặn đà lao dốc của chất lượng đầu vào đại học. Người phản đối lo ngại về “cánh cửa hẹp” với một bộ phận học sinh, vì ngưỡng 16 điểm cao hơn mặt bằng điểm xét tuyển hiện tại (thường 13–15), rất có thể nhiều em có học bạ tốt sau một quá trình phấn đấu nhưng làm bài thi không tốt sẽ bị loại.

Các thí sinh trong phòng thi tốt nghiệp THPT (Ảnh: Hải Long).

Đặt trong bối cảnh nhiều cuốn học bạ đẹp như mơ với điểm tổng kết từ 9 đến 10, nhưng chủ nhân của chúng lại chật vật để vượt qua mức điểm trung bình trong kỳ thi tốt nghiệp, thì đề xuất áp dụng mức sàn 16 điểm (tương đương 5,33 điểm/môn) thực chất là một nỗ lực “hậu kiểm”. Đây cũng là cách mà nhiều nước đã áp dụng trong tuyển sinh đại học.

Hàn Quốc, Trung Quốc và Nhật Bản từ lâu đã không còn tin tưởng tuyệt đối vào điểm số học bạ. Họ xây dựng những cơ chế “sàn cứng” cực kỳ nghiêm ngặt để lọc ảo.

Tại Hàn Quốc, hệ thống tuyển sinh chia làm hai luồng: Jeong-si (dựa trên điểm thi CSAT, tức là kỳ thi đại học toàn quốc của Hàn Quốc) và Su-si (xét tuyển sớm dựa trên hồ sơ học bạ).

Nhiều người lầm tưởng Su-si là cánh cửa dễ dàng, nơi chỉ cần bảng điểm đẹp và hoạt động ngoại khóa long lanh là đủ. Nhưng thực tế khắc nghiệt hơn nhiều. Các trường đại học hàng đầu luôn áp dụng “tiêu chuẩn học lực tối thiểu”, nghĩa là dù hồ sơ học bạ của bạn xuất sắc đến đâu, nếu điểm thi chuẩn hóa quốc gia (CSAT) không đạt ngưỡng quy định, bạn vẫn bị loại thẳng tay. Hệ thống giáo dục xứ kim chi chấp nhận rằng điểm trung bình học tập (GPA) tại các trường phổ thông khác nhau không có giá trị ngang nhau, và lạm phát điểm số là điều không thể tránh khỏi. Do đó, kỳ thi quốc gia đóng vai trò như “chốt chặn” cuối cùng về chất lượng.

Trung Quốc, nơi kỳ thi đại học quốc gia (Gaokao) được coi là thước đo tối thượng, còn quyết liệt hơn. Bộ Giáo dục nước này quy định điểm thi Gaokao phải chiếm trọng số ít nhất 85% trong tổng điểm xét tuyển, ngay cả với các phương thức đánh giá năng lực tổng hợp. Để bước vào vòng phỏng vấn của các đại học danh tiếng, thí sinh phải vượt qua “điểm sàn cứng”, nghĩa là đạt mức điểm nhất định trong kỳ thi Gaokao. So với quy định này, mức sàn 16 điểm thi tốt nghiệp của Việt Nam – vốn chỉ mang tính chất “điều kiện cần” và không tính vào trọng số xét tuyển – thực sự chỉ là một yêu cầu “khá nhẹ nhàng”.

Nhật Bản thậm chí còn có một thuật ngữ riêng cho quy trình này: Ashikiri – nghĩa đen là “cắt chân”. Tại các đại học Quốc gia như Đại học Tokyo, quy trình tuyển sinh gồm hai giai đoạn. Giai đoạn 1 là lấy điểm bài thi chung quốc gia. Nếu không đạt điểm sàn tại bài thi này, thí sinh bị loại ngay lập tức (bị “cắt chân”) và không có cơ hội tham dự kỳ thi riêng của trường.

Bài học từ ở đây rất rõ ràng, đó là không một nền giáo dục tiên tiến nào trong khu vực chấp nhận bỏ qua vai trò xác thực của kỳ thi chuẩn hóa quốc gia.

Tại Hoa Kỳ, dữ liệu thống kê 30 năm qua cho thấy điểm học bạ trung bình tại các trường trung học tăng vọt, điểm “A” trở thành điểm số phổ biến nhất, trong khi điểm SAT/ACT (điểm một bài thi chuẩn hóa dùng để xét tuyển vào đại học) lại đi ngang hoặc giảm. Sự “mất giá” của điểm học bạ khiến các nhà tuyển sinh không còn phân biệt được đâu là học sinh giỏi thực sự.

Trong đại dịch COVID-19, phong trào “Test-Optional” (không bắt buộc thi SAT/ACT) nở rộ. Nhưng gần đây, gió đã đổi chiều. Các đại học tinh hoa ở Mỹ đã khôi phục yêu cầu bắt buộc thi SAT/ACT. Lý do họ đưa ra là điểm SAT/ACT giúp phát hiện những viên ngọc thô từ các trường ít tên tuổi – nơi điểm GPA thường bị nghi ngờ – và quan trọng hơn, điểm GPA hiện tại đã bị lạm phát đến mức “không còn đáng tin cậy để xét vào đại học”.

Trong số các mô hình quốc tế, Úc mang đến một bài học thú vị mà Việt Nam nên hướng tới trong dài hạn. Hệ thống giáo dục Úc thông qua chỉ số ATAR – chỉ số xếp hạng tuyển sinh đại học, ví dụ ATAR 90 nghĩa là học sinh nằm trong nhóm 10% học sinh được xếp hạng cao nhất toàn quốc – nhận thức rõ rằng điểm trung bình học tập đạt 9 ở một trường chuyên nổi tiếng (trường A) có giá trị hoàn toàn khác với điểm 9 ở một trường vùng sâu vùng xa, hoặc một trường tư thục “dễ tính” (trường B).

Để công bằng, họ không dùng điểm học bạ “thô”. Họ dùng kết quả thi tốt nghiệp của toàn bộ học sinh trường đó để điều chỉnh lại điểm học bạ. Nếu học sinh trường A thi tốt nghiệp điểm cao, điểm học bạ của cả trường sẽ được “kéo lên”. Ngược lại, nếu học sinh trường B có học bạ đẹp nhưng đi thi điểm thấp, thuật toán sẽ tự động “kéo xuống” điểm học bạ để tương thích với năng lực thực tế.

Đây là một giải pháp cực kỳ hiệu quả, giúp triệt tiêu hoàn toàn động lực “nâng điểm” của các trường phổ thông. Bởi lẽ, việc thầy cô nâng điểm khống cho học sinh sẽ trở nên vô nghĩa, thậm chí phản tác dụng, nếu các em không chứng minh được năng lực tương ứng qua kỳ thi chuẩn hóa. Tại Úc, không có chỗ cho việc “làm đẹp” hồ sơ, vì sự thật sẽ bị phơi bày qua các thuật toán thống kê.

Nhìn trên bình diện quốc tế, có thể khẳng định rằng đề xuất sàn 16 điểm của Việt Nam không phải là sự khắt khe, mà là một bước đi cần thiết để bảo vệ giá trị của tấm bằng đại học. Chúng ta chưa có hệ thống thuật toán phức tạp như Úc để chuẩn hóa điểm học bạ từng trường. Chúng ta cũng chưa đủ nguồn lực để tổ chức các kỳ thi riêng thay thế hoàn toàn học bạ như một số nước. Trong bối cảnh công cụ kỹ thuật còn thiếu, việc đặt ra một “sàn cứng” 16 điểm đóng vai trò như giải pháp hành chính thay thế, một “phanh khẩn cấp”.

Nếu một học sinh có học bạ “giỏi” (điểm trung bình 8 đến 9) nhưng không thể đạt nổi 5,33 điểm/môn trong kỳ thi tốt nghiệp (mức trung bình), sự chênh lệch phi lý đó là minh chứng của việc đánh giá sai lệch, hay nói thẳng ra là “ngồi nhầm lớp”. Loại những trường hợp này không phải là tước đi cơ hội học tập, mà là đảm bảo công bằng cho những học sinh có năng lực thực chất nhưng không được “làm đẹp” hồ sơ.

Quy định 16 điểm sàn, dù gây tranh cãi, là một liều thuốc đắng cần thiết cho căn bệnh thành tích. Tuy nhiên, theo tôi, việc áp dụng quy định này cần có lộ trình để các em học sinh và gia đình chuẩn bị, không nên áp dụng ngay sẽ tạo áp lực đột ngột.

Về lâu dài, Việt Nam không thể chỉ dựa mãi vào các biện pháp hành chính cứng nhắc. Chúng ta cần hướng tới những giải pháp kỹ thuật học hỏi từ mô hình của Úc và Indonesia. Đó là việc xây dựng dữ liệu lớn để tính toán “chỉ số trường học”, và qua đó, các trường phổ thông sẽ buộc phải đánh giá trung thực để bảo vệ quyền lợi cho học sinh của mình, thay vì chạy đua nâng điểm vô tội vạ.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!