Điều gì xảy ra nếu tỉnh Alberta ly khai khỏi Canada?

Chính quyền tỉnh Alberta cuối năm 2025 cho phép Dự án Thịnh vượng Alberta bắt đầu thu thập chữ ký cử tri về phương án tổ chức trưng cầu dân ý độc lập khỏi Canada. Trong tuần qua, chiến dịch Stay Free Alberta đã tổ chức loạt sự kiện ký kiến nghị, tọa đàm về khả năng này, thu hút hàng nghìn người xếp hàng chờ tham gia.

Chiến dịch Stay Free Alberta cần thu thập ít nhất 177.732 chữ ký từ người dân Alberta trước 2/5 để có thể tổ chức trưng cầu dân ý. Mitch Sylvestre, giám đốc Dự án Thịnh vượng Alberta, nhận định mức độ hưởng ứng của người dân cho thấy chiến dịch “gần như chắc chắn” sẽ đạt đủ số chữ ký cần thiết.

“Mọi người rất quyết tâm. Họ đã quá mệt mỏi với cách Ottawa đối xử với Alberta, và họ dường như tin rằng đây là lựa chọn duy nhất”, ông Sylvestre nói với truyền thông ngày 16/1. “Chúng tôi muốn một chính quyền nhỏ hơn và đứng ngoài để chúng tôi tự kinh doanh, làm ăn, không bị can thiệp”.

Mức độ hưởng ứng của người dân khiến nhiều người đặt câu hỏi: Điều gì sẽ xảy ra nếu Alberta tổ chức trưng cầu dân ý với kết quả đa số ủng hộ phương án ly khai khỏi Canada?

Stewart Prest, chuyên gia khoa học chính trị tại Đại học British Columbia, cho biết hai ví dụ thường được nhắc đến là cuộc trưng cầu dân ý để đòi độc lập không thành công của Quebec năm 1995 và cuộc bỏ phiếu Brexit tại Anh để rời khỏi Liên minh châu Âu (EU) năm 2016.

Theo ông Prest, dù khác nhau về bối cảnh và kết quả, hai nỗ lực trên đều cho thấy nếu chọn ly khai, Alberta sẽ phải đối mặt tiến trình đàm phán kéo dài, nhiều bất định để trở thành một quốc gia độc lập, không giáp biển, nằm bên trong lòng Canada và chung một phần biên giới với Mỹ.

Một số người ủng hộ ly khai cho rằng nếu giành độc lập, Alberta có thể dựa vào luật pháp quốc tế để đảm bảo những quyền cơ bản, trong đó có quyền tiếp cận các cảng biển thông qua lãnh thổ Canada.

Tuy nhiên, chuyên gia Prest cho biết luật quốc tế trên thực tế không phải lúc nào cũng được thực thi, do trong quan hệ giữa các quốc gia, không cơ quan nào chịu trách nhiệm cưỡng chế thi hành nếu một bên vi phạm cam kết. Nếu không bên nào có động thái phản ứng, coi như không có chuyện gì xảy ra, ông Prest giải thích.

Điều này đồng nghĩa nếu độc lập khỏi Canada, Alberta sẽ mất toàn bộ các quyền và bảo đảm pháp lý từ Hiến pháp Canada và hệ thống tòa án liên bang. Alberta khi đó sẽ chỉ có được các quyền lợi đạt được thông qua đàm phán.

Alberta khi đó sẽ trở thành một quốc gia 4,5 triệu dân với dầu mỏ là trụ cột kinh tế, nhưng lại không có quyền tự do tiếp cận các cảng biển để xuất khẩu. Quyền sử dụng cảng biển của Canada sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào thiện chí và lợi ích của Ottawa. Alberta cũng không thể áp đặt xây đường ống dẫn dầu thông qua lãnh thổ Canada, cũng như với Mỹ.

Ranh giới với các tỉnh và vùng lãnh thổ khác sẽ phải xác lập lại. Alberta cũng sẽ phải làm rõ quy chế pháp lý của các cộng đồng thiểu số trong tỉnh.

Nước nào sẽ đứng về phía Alberta sau khi tách khỏi Canada vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ. Hiện không có gì đảm bảo cho họ, từ tư cách thành viên LHQ, đồng tiền riêng, tỷ giá hối đoái, quốc phòng, quản lý biên giới, cho đến các thỏa thuận thương mại và đầu tư.

Theo chuyên gia Prest, tiền lệ ở Quebec trên nhiều phương diện đã làm rõ con đường pháp lý cho khả năng ly khai của một tỉnh ở Canada, cũng như hệ quả có thể phát sinh sau một cuộc trưng cầu dân ý đòi độc lập.

Trong cuộc trưng cầu dân ý năm 1995, phe đòi ly khai khỏi Canada đã thất bại với kết quả sít sao. Chính phủ của thủ tướng Jean Chretien khi đó đã nhanh chóng triển khai các bước nhằm xoa dịu nỗi bất mãn ở Quebec, đồng thời tập trung làm rõ khuôn khổ pháp lý cho khả năng một tỉnh ly khai trong tương lai.

Trong đó, chính phủ liên bang yêu cầu Tòa án Tối cao Canada làm rõ tính hợp hiến của việc tách tỉnh, rồi ban hành Đạo luật Rõ ràng, thể chế hóa cách hiểu của Ottawa đối với phán quyết này. Cả phán quyết lẫn đạo luật đều khẳng định các nỗ lực ly khai chỉ có thể được kích hoạt khi có “sự ủng hộ rõ ràng của đa số cử tri đối với một câu hỏi rõ ràng”.

Đạo luật cũng nêu rõ những hệ quả pháp lý đi kèm nếu một tỉnh quyết định ly khai. Khi đó, toàn bộ cư dân trong tỉnh sẽ bị chấm dứt quyền công dân Canada và “quốc gia mới” sẽ phải đàm phán với Ottawa trong loạt vấn đề, từ phân chia tài sản và nợ công, điều chỉnh ranh giới, đến quyền lợi và quyền sở hữu đất đai của các cộng đồng bản địa.

Trong khi đó, Brexit tại Anh lại cho thấy tiến trình có thể kéo dài thế nào. Sau khi bỏ phiếu rời EU, Anh rơi vào vòng xoáy đàm phán phức tạp, với hệ quả kéo dài cho tới ngày nay.

Từ quyền chính trị, kinh tế, thương mại, cho đến vấn đề biên giới với Ireland và Bắc Ireland, Anh đều phải tái cấu trúc thông qua những cuộc đàm phán căng thẳng. Bất chấp các cam kết trong chiến dịch Brexit, nước này vẫn phải gánh chi phí dài hạn để duy trì mức tiếp cận hạn chế đối với các dịch vụ của EU.

Ông Prest lưu ý Anh bước vào tiến trình này với tư cách một quốc gia có chủ quyền, không như Alberta. Mọi mối quan hệ giữa “quốc gia Alberta” độc lập và các nước láng giềng sẽ phải được đàm phán từ đầu, cả trong giai đoạn lập quốc lẫn về lâu dài.

Đức Trung (Theo Conversation, CBC, Globe and Mail)