Đô thị tri thức: ‘Sức mạnh mềm’ của TP.HCM mới

(PLO)- Khi TP.HCM mới hình thành đồng nghĩa chúng ta có một siêu đô thị và để vận hành “cỗ máy” khổng lồ ấy, bài toán nằm ở việc kiến tạo một hệ sinh thái tri thức đủ sức cạnh tranh tầm châu lục.

Khi TP.HCM sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu, một hình hài đô thị hoàn toàn mới xuất hiện trên bản đồ Việt Nam. Đó là nơi rộng hơn về không gian, mạnh hơn về công nghiệp – logistics, sâu hơn về tri thức và đa dạng hơn về văn hóa.

Quan trọng hơn, sự sáp nhập mở ra cơ hội để thành phố bước vào quỹ đạo phát triển mới. Tại đó, “sức mạnh mềm” đến từ con người, tri thức và hệ sinh thái đổi mới trở thành hạ tầng nền tảng cho sự thăng hoa của một siêu đô thị vùng.

Sức mạnh mềm của một thành phố đang chuyển mình

Điều đang diễn ra không đơn thuần là mở rộng địa giới hành chính, mà là sự chuyển hóa mô hình phát triển: từ dựa vào công nghiệp – thương mại truyền thống sang thành phố tri thức, vận hành bởi dữ liệu và năng lực kết nối toàn vùng Đông Nam Bộ.

Tổng quy mô mới của TP.HCM sau sáp nhập vượt 11 triệu dân, tạo thành tam giác chiến lược hiếm có. Cụ thể gồm: cực tri thức – công nghệ tại Thủ Đức, Dĩ An và Biên Hòa; cực công nghiệp hiện đại tại Bến Cát, Mỹ Phước, Thuận An; cực cảng – logistics – năng lượng biển tại Cái Mép – Thị Vải.

Sự liên hoàn này tạo nền tảng cho mô hình siêu đô thị mà chỉ những thành phố như Tokyo – Yokohama, Seoul – Incheon hay Thượng Hải – Tô Châu mới xây dựng thành công. Điểm khác biệt nằm ở chỗ, thay vì phát triển từng khu vực rời rạc, TP.HCM mở rộng có khả năng tổ chức toàn vùng thành thực thể kinh tế – tri thức thống nhất, vận hành trên cùng nền tảng quản trị.

Trong không gian mới, tri thức trở thành tài nguyên quan trọng nhất. Đất đai và công nghiệp tuy vẫn là nền tảng nhưng không còn là động lực chủ đạo. Chỉ khi dòng tri thức được nối liền giữa nhà trường – nhà doanh nghiệp – Nhà nước, chuỗi đổi mới sáng tạo mới có thể hình thành.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các siêu đô thị thành công đều dựa vào năng lực tổ chức tri thức. Barcelona kết nối trường đại học với cộng đồng nghệ thuật; Singapore phản hồi chính sách dựa trên dữ liệu thời gian thực; Austin bứt phá nhờ gắn kết Đại học Texas và doanh nghiệp công nghệ. Điều này gợi mở rằng, sự khác biệt không nằm ở số lượng trường học, mà là khả năng khiến tri thức “chảy” tự nhiên trong cấu trúc xã hội.

Mỗi trường đại học thành một “trung tâm khởi nghiệp”

Nếu muốn vươn tới tầm vóc ấy, TP.HCM mở rộng phải sớm xây dựng hệ thống giải pháp nền tảng. Trước hết, thành phố cần tạo dựng chính sách phát triển nhân lực tri thức đúng nghĩa. Không chỉ đào tạo để cung ứng lao động, TP.HCM phải chủ động đầu tư cho những người có năng lực sáng tạo vượt trội. Mỗi trường đại học trong vùng cần trở thành một “trung tâm khởi nghiệp”, nơi sinh viên phát triển ý tưởng và thương mại hóa sản phẩm ngay khi còn học.

Để tri thức không bị cô lập trong giảng đường, thành phố phải thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp. Không trung tâm tri thức nào phát triển mà thiếu sự đặt hàng của doanh nghiệp, sự chủ động của đại học và sự tháo gỡ cơ chế từ chính quyền. Chỉ khi thị trường và khoa học xích lại gần nhau, chuỗi giá trị tri thức mới vận hành hiệu quả.

Hạ tầng số cũng phải trở thành ưu tiên chiến lược. Một siêu đô thị không thể vận hành thủ công. TP.HCM mở rộng cần xây dựng nền tảng dữ liệu chung cho giáo dục – khoa học – quản trị – dịch vụ công. Khi dữ liệu trở thành “ngôn ngữ chung”, mọi quyết định mới có thể dựa trên thực chứng thay vì cảm tính.

Song song đó, một thành phố tri thức phải sống trong văn hóa cộng đồng. TP.HCM mở rộng cần kiến tạo những không gian học tập mở như thư viện hiện đại, bảo tàng sáng tạo hay phố tri thức. Khi người dân xem học tập suốt đời là tiêu chuẩn văn hóa, sức mạnh mềm của thành phố sẽ lan tỏa tự nhiên, bền vững hơn bất kỳ chính sách ngắn hạn nào.

Đầu tư chiến lược cho tri thức

Tất cả điều ấy chỉ thành hiện thực khi thành phố xác lập được cơ chế tài chính bền vững. Ngoài ngân sách nhà nước, TP.HCM cần vận động doanh nghiệp, xã hội hình thành các quỹ hỗ trợ R&D, quỹ khởi nghiệp. Tri thức phải được xem là tài sản chung, là đầu tư chiến lược chứ không phải gánh nặng ngân sách.

Những giải pháp trên sẽ mang ý nghĩa đầy đủ khi thành phố có khả năng tổ chức, điều phối tri thức ở quy mô vùng. TP.HCM sau sáp nhập cần bộ máy thông minh hơn, nhìn nhận tri thức như hạ tầng cốt lõi.

Sự chuyển mình của TP.HCM sau sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu cần quyết tâm chính trị lớn và bản lĩnh đổi mới mạnh mẽ. Cơ hội chỉ đến khi thành phố dám đi khác đi, dám nhìn thẳng vào điểm nghẽn và chọn con đường dựa vào tri thức.

TP.HCM mở rộng cần khẳng định vai trò “nhạc trưởng vùng” để dẫn dắt tư duy phát triển. Nếu thành phố không giữ vai trò này, hệ sinh thái vùng sẽ rơi vào tình trạng mạnh ai nấy làm, tri thức phân tán. Ngược lại, nếu làm tốt, cả vùng sẽ được nâng lên, Việt Nam sẽ có một cực phát triển đủ sức cạnh tranh trong mạng lưới các đô thị lớn châu Á.

Thách thức phía trước không nhỏ nhưng cơ hội lớn hơn rất nhiều. Đây là thời khắc TP.HCM thể hiện bản lĩnh tiên phong: dám nghĩ lớn, làm thật và làm đến cùng.

Nếu nắm lấy cơ hội lịch sử này, một hình ảnh mới sẽ xuất hiện. Đó không chỉ là đầu tàu kinh tế, mà là trung tâm tri thức – đổi mới sáng tạo – kinh tế biển của khu vực. Khi ấy, sức mạnh mềm của TP.HCM không còn là lý thuyết mà trở thành sức mạnh thật sự. Thành phố sẽ bước vào quỹ đạo phát triển không thể đảo ngược, được dẫn dắt bởi trí tuệ và văn hóa khai phóng.