Đổi mới căn cốt tư duy, cách làm để tăng trưởng 2 con số

“Chúng ta không thể đạt mục tiêu tăng trưởng 2 con số bằng cách tiếp tục cách làm trong 40 năm qua. Phải thay đổi tầm nhìn, cách tiếp cận phát triển và mô hình tăng trưởng. Nếu chỉ “cơi nới”, “chỉnh sửa” hay “bổ sung” các thể chế hiện có thì không thể đạt được mục tiêu tăng trưởng 2 con số bền vững”, PGS-TS Trần Đình Thiên nói trong cuộc trao đổi với Thanh Niên.

Vượt thoát tư duy và cách làm cũ

Chúng ta đặt mục tiêu tăng trưởng từ trên 10%/năm cho giai đoạn 2026 – 2030. Với nền kinh tế có độ mở cao hiếm thấy, xuất khẩu còn đang phụ thuộc lớn vào khu vực FDI, ông đánh giá thế nào về tính tự chủ và sức chống chịu của nền kinh tế trước mục tiêu rất cao này?

PGS-TS Trần Đình Thiên: Thực tiễn tăng trưởng kinh tế nước ta mấy năm qua có 2 đặc điểm quan trọng: Một là tốc độ tăng trưởng khá cao nhưng chưa thật bền vững. Và tôi muốn lưu ý rằng trong suốt 40 năm qua, chưa năm nào nền kinh tế tăng trưởng 2 con số.

Đặc điểm thứ hai là giai đoạn từ dịch Covid-19 đến nay cho thấy sức chống chịu của nền kinh tế, nhất là của khu vực nội địa, khá tốt. Tuy nhiên, dù chống chịu tốt nhưng quá trình phục hồi diễn ra chậm, khu vực tư nhân “nội” vẫn lâm vào tình trạng khó khăn kéo dài, thành tích tăng trưởng nổi bật trong vài năm gần đây dựa nhiều vào khu vực “ngoại”.

Nhận diện 2 đặc điểm đó để thấy mục tiêu tăng trưởng 2 con số liên tục trong giai đoạn tới đối mặt với những vấn đề cấu trúc lớn, cần được mổ xẻ kỹ, tìm các giải pháp chiến lược rất mới, theo tinh thần phải vượt thoát tư duy và cách làm cũ – cho dù tư duy và cách làm đó có nhiều ưu điểm.

Với một nền kinh tế có xuất phát điểm thấp, thực lực chưa mạnh, sẽ khó gấp bội nếu trông cậy chủ yếu vào khu vực “nội”. Để nền kinh tế phát triển thực sự trên đôi chân của mình, nội lực phải tăng lên vững chắc. Một nền kinh tế mở cửa – hội nhập sâu rộng mà 70 – 75% kim ngạch xuất khẩu do khu vực FDI sản xuất thì quả thật có vấn đề cần nghiên cứu lại về cấu trúc.

Cần mổ xẻ sâu, phát hiện những điểm mạnh để phát huy, nhưng quan trọng không kém là phải chỉ ra được những điểm yếu. “Thoát ta” luôn là nhiệm vụ khó khăn bậc nhất. Thật may là quá trình này đang được tái khởi động, mạnh mẽ và kiên quyết, bằng việc khẳng định “thể chế là điểm nghẽn của điểm nghẽn”.

Vậy đâu là “điểm mới” tạo ra xoay chuyển để chúng ta có thể tự tin vào mục tiêu này, thưa ông?

Tăng trưởng 2 con số không chỉ là khát vọng. Nó có những cơ sở khả thi. Có 4 điểm mới, rất cơ bản mà tôi cho là có thể tạo nên sự tự tin về khả năng đạt mục tiêu đó.

Thứ nhất là việc chúng ta khẳng định khu vực tư nhân là một động lực quan trọng nhất. Đây là điểm khác biệt quan trọng bậc nhất so với giai đoạn mấy chục năm qua. Lâu nay khu vực tư nhân, về thực chất, vẫn chịu sự phân biệt, thực lực mỏng, năng lực cạnh tranh yếu. Nếu thực sự làm cho khu vực tư nhân mạnh lên để gánh vác sứ mệnh trụ cột tăng trưởng chính thay vì dựa vào khu vực ngoại thì mục tiêu tăng trưởng cao bền vững của nền kinh tế có cơ đạt được.

Thứ hai, định hướng chuyển nhanh sang thời đại công nghiệp – công nghệ cao, kinh tế số, kinh tế xanh, thay cấu trúc công nghiệp kiểu cũ, “tầm thấp”, nặng gia công lắp ráp. KH-CN, đổi mới, sáng tạo sẽ là động lực quyết định phát triển, với lực lượng tăng trưởng chủ đạo sẽ là nhân lực trí tuệ, kết hợp với trí tuệ nhân tạo (AI), không còn chủ yếu dựa vào “lợi thế” lao động giá rẻ, năng suất thấp.

Thứ ba, hội nhập tầm cao. Vị thế của VN trong nền kinh tế thế giới đã khác. Quy mô kinh tế đứng thứ 32 thế giới, xuất nhập khẩu trong top 20. Thay vì “mày mò tầm thấp”, VN đang chủ động tiếp cận các tập đoàn công nghệ, các quỹ đầu tư lớn để “mượn sức” thế giới về vốn, công nghệ và quản trị.

Thứ tư, nhà nước kiến tạo và đồng hành. Nhà nước không chỉ quản lý mà phải chuyển sang kiến tạo thị trường, khơi thông các nguồn lực xã hội, cùng làm với tư nhân, tạo sức mạnh cộng hưởng quốc gia.

Bốn điều kiện này gắn với cách tiếp cận phát triển mới, có giá trị làm xoay chuyển mô hình phát triển đất nước. Bản chất là cách tiếp cận hệ thống, giúp tạo ra niềm tin cho xã hội. Cách tiếp cận của 4 nghị quyết trụ cột chính là như vậy, không còn tách riêng từng vấn đề phải giải quyết cho từng nghị quyết đơn lẻ, tuy đúng nhưng thực thi kém hiệu quả. Làm đúng và đồng bộ, nền kinh tế sẽ chuyển mình.

Đừng quá “đóng đinh” vào con số tăng trưởng

Ông nói về động lực kinh tế tư nhân, song làm thế nào để gỡ được “điểm yếu cấu trúc” thể chế, giúp kinh tế tư nhân thực sự trở thành trụ cột cho tăng trưởng 2 con số giai đoạn tới?

Gỡ điểm nghẽn thể chế là quá trình gian khổ. Vì sự chồng chéo, xung đột đan xen trong các điều luật, của quá trình xây dựng luật pháp nặng về “chỉnh sửa”, “hoàn thiện”, “tháo gỡ”, “cơi nới” thay vì đổi mới, cải cách thể chế đúng nghĩa. Nguyên tắc là phải đổi mới hệ thống thay vì chỉ “cơi nới” nhưng đây không phải là chuyện một sớm một chiều.

Tôi nghĩ trong nhiệm kỳ tới, Quốc hội và Chính phủ cần tập trung xây dựng hệ thống thể chế, ưu tiên các thể chế thị trường. Đó đích thực là vai trò “kiến tạo phát triển” của nhà nước. Có như vậy, chúng ta mới bảo đảm loại bỏ được cơ chế xin – cho, tệ tham nhũng, hối lộ hay tình trạng lãng phí nguồn lực và tài sản quốc gia. Mặt bằng lãi suất phải hạ xuống để doanh nghiệp tiếp cận được mức lãi suất cạnh tranh thế giới, chứ không chỉ “hỗ trợ lãi suất” nhất thời, cục bộ cho một vài nhóm và chỉ nhằm mục đích “cứu nguy”. Việc tập trung tháo gỡ triệt để hàng trăm dự án bất động sản đang ách tắc sẽ tạo đòn bẩy tăng trưởng cực mạnh, giúp khu vực tư nhân khẳng định vị thế thật của mình.

Một “điểm nghẽn” khác của tăng trưởng là năng suất lao động. Nhiệm kỳ qua, năng suất lao động của chúng ta chỉ tăng bình quân 5,1% (thấp hơn mục tiêu 6,5%). Chúng ta cần thay đổi thế nào để năng suất lao động không còn phụ thuộc vào “giá rẻ”, thưa ông?

Lâu nay chúng ta vẫn xem lao động giá rẻ là lợi thế. Dựa vào lợi thế đó đồng nghĩa với việc duy trì lâu nền kinh tế năng suất thấp. Hệ thống chính sách của chúng ta thiết kế chủ yếu để nhằm phát huy tối đa “lợi thế” đó, kể cả chính sách thu hút đầu tư nước ngoài.

Giờ đây, lợi thế lao động rẻ đang nhanh chóng biến thành bất lợi, chứa đựng nguy cơ rất lớn. Thời đại đã chuyển sang “công nghệ cao, số – trí tuệ sáng tạo kết hợp AI”. Cách tiếp cận vấn đề năng suất phải đặt trên nền tảng thay đổi cấu trúc này.

Điều đó cũng có nghĩa là phải bắt đầu từ hệ thống chính sách phát triển nguồn nhân lực cho thời đại mới. Hệ thống giáo dục cần thay đổi hoàn toàn vì máy tính đã thay thế con người ở khả năng ghi nhớ. Nguồn nhân lực mới phải là sự kết hợp giữa trí tuệ sáng tạo và AI. Cách tiếp cận “bình dân học vụ số”, “bình dân học AI” là đặc biệt sáng tạo của VN, có khả năng giúp giải quyết vấn đề một cách hiệu quả.

Nếu tất cả những điều kiện được triển khai đúng cách, diện mạo kinh tế VN vào năm 2030 sẽ ra sao? Liệu chúng ta có thể tự tin khẳng định vị thế một “con hổ” kinh tế mới của châu Á?

Nếu xử lý được các vấn đề nêu trên, VN chắc chắn sẽ vươn mình mạnh mẽ, trở thành một nền kinh tế với những thành công vượt trội, khác thường.

Tuy nhiên, đừng quá “đóng đinh” vào con số tăng trưởng hay sự giàu có tiền bạc thuần túy. Quan trọng hơn là tính nhân văn, lành mạnh của sự phát triển. Cần giữ được tính bản sắc, cốt cách văn hóa và sự vị tha của người Việt. Tốc độ tăng trưởng cao không được phép làm xói mòn những giá trị nền tảng cốt lõi của dân tộc. VN cần hướng tới vị thế là quốc gia đi cùng nhân loại với những giá trị nhân văn, văn hóa. Tư thế đó mới là quan trọng.

Xin cảm ơn ông!