Du ký châu Âu (kỳ 2): Thành phố trong truyện cổ Grimm

Ngày tôi còn nhỏ, câu chuyện về bốn con vật nuôi trong nhà ấy cùng rủ nhau lên đường đến thành Bremen với ước mơ trở thành nhạc sĩ là một trong những truyện tôi thích nhất trong Truyện cổ Grimm. Ngày ấy, sách in rất xấu, giấy đen sì. Và rồi một ngày, ước mơ của chính tôi khi đến Bremen cũng đã thành hiện thực, dù tôi không đến đây để làm nhạc sĩ.

Đó là câu chuyện vô cùng ly kỳ về những con lừa, chó, mèo và gà trống già nua đã tìm cách bỏ nhà ra đi sau khi nghe lỏm được rằng người chủ nhà muốn thịt chúng vì cho rằng bây giờ, chúng đã trở nên vô tích sự. Thế là bốn con vật đồng lòng bí mật bỏ đi để lên đường đến thành Bremen với ý định trở thành nhạc sĩ ở đó. Thế nhưng trên đường đi, bốn con vật đã đụng độ với một toán cướp và sau khi đánh bại chúng, mấy con vật đã quyết định ở lại trong ngôi nhà xảy ra đụng độ đó đến hết đời mà không cần đến Bremen nữa.

Những truyện kiểu công chúa hoàng tử kết thúc có hậu, rồi những truyện kiểu như Nàng Bạch tuyết và bảy chú lùn chưa bao giờ làm tôi thích. Nhưng truyện về Chu du thiên hạ để học rùng mình và nhất là Những nhạc sĩ thành Bremen khiến tôi đặc biệt thích thú. Từ bé, tôi đã tự hỏi, tại sao bốn con vật nuôi lại muốn đến Bremen để trở thành nhạc công ở đó mà không phải là một thành phố khác? Và nữa, dù đó là một kết cục có hậu, nhưng chúng cuối cùng cũng có đến Bremen và cũng có trở thành nhạc công đâu? Anh em nhà Grimm thực sự muốn truyền đạt điều gì qua câu chuyện này?

Thế là trong một hành trình dài của một mùa hè nước Đức, sau chuyến đến Hamburg, tôi, một người cầm tinh con mèo, đã nhảy tàu đi một tiếng đến Bremen. Chúng kia rồi. Bốn con vật già nua ấy đang đứng đó, trên quảng trường tòa thị chính. Con nhỏ hơn sẽ đứng trên con lớn hơn, và như thế, thứ tự lần lượt là con gà trống, con mèo, con chó và con lừa, những người bạn cùng nhà chạy trốn cái chết bằng cách bỏ đi làm nhạc công. Đó là tác phẩm của nghệ sĩ điêu khắc Gerhard Marcks, được dựng lên ở đây vào năm 1953, và từ đó trở thành một trong những nơi được viếng thăm nhiều nhất ở Bremen, nơi mà hằng năm, từ tháng 5 đến tháng 9, vào sáng các chủ nhật, người ta diễn lại câu chuyện thú vị này ở Quảng trường chợ (Marktplatz).

Trên thực tế, việc diễn câu chuyện ấy đã từng diễn ra trong quá khứ, những năm 1930. Cũng trong quãng thời gian đó, một nhà điêu khắc không mấy tiếng tăm của Bremen cũng đã đưa ra một tác phẩm dựa trên câu chuyện li kì của anh em nhà Grimm, nhưng đã bị chế độ quốc xã hủy đi, cho là “suy đồi về đạo đức”. Bức tượng bằng đồng cao hai mét ấy đã bị mòn sáng lên ở cả phần chân của con cừu, khi người đến Bremen hay chạm vào đây để lấy may. Người ta bảo rằng phải cầm cả hai chân con cừu bằng hai tay chứ không phải bằng một tay. Nhưng cái may ở đây là gì nhỉ?

Những con vật trong câu chuyện dân gian của đầu thế kỷ mười chín ấy đến Bremen là để tìm một tương lai tốt đẹp hơn. Trên thực tế, sự giàu có của Bremen và của Hamburg cách đó gần một trăm kilomet không phải là truyện cổ tích. Nhờ những cảng sông thông ra biển Baltic mà việc giao thương của các thành phố tự do theo kiểu thành bang này đã khiến Bremen và Hamburg trở nên giàu có từ thế kỷ thứ mười ba. Các thành phố này cũng trở nên cởi mở, gần gũi và dễ kiếm sống hơn nhiều nơi khác ở các vùng lãnh thổ Đức lúc ấy. Bremen sau này cũng lại trở thành nơi xuất phát của rất nhiều con tàu chở đầy người Đức di cư sang Tân thế giới, với đích đến chủ yếu là Mỹ để đổi đời. Đến Bremen, ngắm bức tượng, tôi đã có câu trả lời: Hãy làm tất cả những gì có thể trên con đường mưu cầu hạnh phúc và hãy biết hài lòng với những gì mình sẽ có. Những con vật chỉ cần Bremen làm đích đến cho hành trình của chúng, tôi lại cần nước Đức làm một trong những đích đến cho hành trình tìm kiếm sự an yên của bản thân và làm giàu vốn sống của bản thân mình.

Bremen là điểm cuối của “Con đường cổ tích” dài năm trăm kilomet, bắt đầu từ thành phố Hanau, nơi anh em nhà Grimm ra đời vào nửa cuối thế kỷ mười tám. Đấy là một thời kỳ mang tính bản lề cho văn minh phương Tây nói chung và nhân loại nói riêng. Trong khi các triết gia Pháp đem đến triết học khai sáng và rồi Cách mạng Pháp bùng nổ, trong khi các nhạc sĩ vĩ đại như Wofgang Amadeus Mozart truyền bá những vẻ đẹp của âm nhạc và rồi Ludwig van Beethoven nâng tầm âm nhạc với các bản giao hưởng bất hủ của mình thì anh em nhà Grimm đã đưa văn học dân gian Đức đến với cuộc sống đại chúng bằng cách sưu tầm và công bố chúng, đem đến cho chúng một sức sống mới, trường tồn và từ đó lan rộng ra, đi vào đời sống của biết bao nhiêu thế hệ độc giả trên khắp thế giới. Những tác phẩm cũng góp phần làm phong phú và sinh động thêm ngôn ngữ Đức, một quá trình đã được rất nhiều nhà văn nhà thơ Đức tiến hành trước đó từ Wolfgang Goethe cho đến Henrich Heine.

Kỳ 1, Còn tiếp.

(Trích sách Không ngủ ở Saint Petersburg, NXB Phụ nữ Việt Nam)