Đừng tưởng có việc có thu nhập là ổn!

Có một cái bẫy rất nhiều người đi làm mắc phải mà không hề nhận ra: bẫy năng lực trung bình. Nghe qua thì tưởng vô hại, vì “trung bình” đâu phải kém. Nhưng vấn đề là khi bạn đủ ổn để không bị đào thải, nhưng lại không đủ nổi bật để bứt lên, bạn sẽ mắc kẹt rất lâu ở một vùng an toàn giả tạo – nơi thu nhập tăng chậm, cơ hội thăng tiến ít dần và động lực phát triển ngày càng teo tóp.

Nhận diện “bẫy năng lực trung bình”

Bẫy này thường bắt đầu bằng cảm giác “mình làm vậy là được rồi”. Bạn hoàn thành công việc đúng hạn, không gây rắc rối, sếp giao gì làm nấy. Bạn không phải người xuất sắc nhất phòng, nhưng cũng chẳng phải người tệ nhất. Nhìn bề ngoài, đây là trạng thái khá dễ chịu: không áp lực quá lớn, không bị soi mói liên tục. Nhưng chính sự dễ chịu đó lại là liều thuốc gây mê với động lực tiến bộ. Khi không bị buộc phải vượt ngưỡng, bạn sẽ tự hạ tiêu chuẩn của mình xuống mức “đủ dùng”.

Sau vài năm, khoảng cách bắt đầu lộ rõ. Những người từng vào công ty cùng thời điểm với bạn nhưng chịu khó đào sâu kỹ năng, dám nhận việc khó, hoặc chủ động học thêm, giờ đã lên vị trí cao hơn hoặc nhảy sang nơi trả lương tốt hơn. Còn bạn vẫn ở vị trí cũ, chỉ khác là khối lượng việc nhiều hơn. Bạn bắt đầu thấy bất công, nhưng thật ra thị trường lao động vận hành rất đơn giản và rõ ràng: họ trả tiền cao cho giá trị hiếm, không phải cho sự ổn định trung bình.

Một đặc điểm nguy hiểm của bẫy năng lực trung bình là bạn rất bận, nhưng không tiến bộ bao nhiêu. Mỗi ngày bạn xử lý hàng tá việc lặt vặt: trả lời email, họp hành, sửa lỗi, chạy deadline. Lịch làm việc kín mít khiến bạn có cảm giác mình đang rất nỗ lực. Nhưng nếu nhìn lại sau một năm, kỹ năng cốt lõi của bạn gần như đứng yên. Bạn giỏi hơn trong việc “chống đỡ công việc”, chứ không giỏi hơn trong việc tạo ra giá trị lớn hơn. Sự bận rộn trở thành cái cớ hoàn hảo để trì hoãn việc học cái mới.

Thêm một yếu tố giữ bạn mắc kẹt là tâm lý so sánh xuống. Bạn nhìn những người làm việc kém hơn mình để tự trấn an: “Ít ra mình vẫn tốt hơn họ.” Điều này giúp bạn dễ chịu trong ngắn hạn, nhưng lại làm mờ đi áp lực phải vươn lên. Trong khi đó, những người thực sự tăng tốc lại luôn so sánh lên: họ nhìn những người giỏi hơn để biết mình còn thiếu gì. Hướng so sánh khác nhau dẫn đến quỹ đạo sự nghiệp hoàn toàn khác nhau sau vài năm.

Bẫy năng lực trung bình cũng khiến bạn dần đánh mất lợi thế cạnh tranh. Ở giai đoạn đầu sự nghiệp, chỉ cần chăm chỉ và có trách nhiệm là đã đủ nổi bật. Nhưng khi thị trường ngày càng cạnh tranh, công nghệ thay đổi nhanh, những kỹ năng “ai cũng biết” sẽ mất giá rất nhanh. Nếu bạn không liên tục nâng cấp bản thân, bạn sẽ bị thay thế không phải vì làm tệ, mà vì có người khác làm tốt hơn với chi phí tương đương. Đáng sợ nhất là lúc đó bạn vẫn nghĩ mình đang làm ổn.

Làm sao thoát “bẫy năng lực trung bình”?

Thoát khỏi cái bẫy này không bắt đầu bằng việc làm nhiều hơn, mà bằng việc làm khác đi. Bạn cần chuyển từ tư duy “hoàn thành việc được giao” sang “tăng giá trị mình mang lại”. Điều này có thể là học một kỹ năng chuyên sâu mà ít người trong công ty có, hiểu sâu hơn về khách hàng thay vì chỉ xử lý quy trình, hoặc rèn khả năng giải quyết vấn đề thay vì chỉ làm theo hướng dẫn. Khi bạn trở thành người giải được bài toán khó, bạn tự động bước ra khỏi vùng trung bình.

Một thay đổi quan trọng khác là chấp nhận cảm giác không thoải mái. Khi bạn học cái mới, nhận việc vượt khả năng hiện tại, bạn sẽ thấy mình chậm, dốt, dễ mắc lỗi. Nhiều người quay lại vùng an toàn chỉ để tránh cảm giác này. Nhưng chính giai đoạn lóng ngóng đó mới là lúc năng lực thực sự được kéo giãn. Nếu lúc nào bạn cũng thấy mình làm việc rất trơn tru, có thể bạn đang chỉ lặp lại những gì mình đã biết.

Cuối cùng, hãy định kỳ tự hỏi một câu hơi khó chịu: “Nếu hôm nay mình nghỉ việc, ngoài công ty này ra, thị trường sẵn sàng trả cao cho mình vì điều gì?” Nếu bạn không có câu trả lời rõ ràng, rất có thể bạn đang ở trong bẫy năng lực trung bình. Công việc vẫn đều, lương vẫn về, nhưng giá trị thị trường của bạn không tăng bao nhiêu. Nhận ra điều đó sớm có thể hơi chạnh lòng, nhưng còn tốt hơn nhiều so với việc 5-7 năm sau mới giật mình nhìn lại.

Đi làm lâu năm mà vẫn khó khá lên không hẳn vì bạn lười hay kém cỏi. Thường là vì bạn đã vô tình chấp nhận mức “đủ tốt” quá lâu. Và trong một thế giới mà tiêu chuẩn liên tục được đẩy cao, đứng yên rất dễ bị nhầm là an toàn, cho đến khi bạn nhận ra mình đã tụt lại phía sau khá xa.