Bản đồ minh họa vị trí eo biển Bab el-Mandeb (Ảnh: Telegraph).
Eo biển Bab el-Mandeb, nằm giữa Yemen và Djibouti, là một trong những điểm nghẽn hàng hải quan trọng nhất thế giới. Với chiều rộng hẹp nhất chỉ khoảng 29-30km, eo biển này nối biển Đỏ với Ấn Độ Dương, đồng thời là cửa ngõ duy nhất dẫn vào kênh đào Suez – tuyến đường ngắn nhất giữa châu Á và châu Âu. Bất kỳ tàu bè nào di chuyển giữa hai châu lục này đều phải qua đây. Theo dữ liệu lịch sử, khoảng 10-12% thương mại hàng hải toàn cầu và trung bình 8,8 triệu thùng dầu thô mỗi ngày đã từng đi qua eo biển này trước các cuộc khủng hoảng gần đây.
Nếu eo biển Bab el-Mandeb bị phong tỏa, hậu quả có thể rất nghiêm trọng, đặc biệt khi eo biển chiến lược Hormuz vẫn đang bị “đóng băng”.
Tầm quan trọng của Bab el-Mandeb càng trở nên nổi bật trong bối cảnh eo biển Hormuz (điểm xuất khẩu dầu mỏ lớn nhất từ Vùng Vịnh) đang bị Iran phong tỏa do cuộc xung đột trực tiếp với Mỹ và Israel. Từ ngày 28/2, Iran trả đũa đối thủ bằng cách áp dụng các biện pháp phong tỏa thực tế tại eo Hormuz, làm gián đoạn khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày, tương đương 20% nhu cầu dầu toàn cầu. Nếu Bab el-Mandeb cũng bị phong tỏa, thế giới sẽ đối mặt kịch bản “hai điểm nghẽn kép”, ảnh hưởng đến gần 30% dầu vận chuyển bằng biển và một phần lớn thương mại Á-Âu.
Vào giữa tháng 3, lực lượng Houthi tại Yemen, đồng minh thân cận của Iran trong “Trục Kháng chiến”, đưa ra lời cảnh báo mạnh mẽ. Chỉ huy quân sự cấp cao Abed al-Thawr của Houthi tuyên bố: “Một khi quyết định can thiệp được đưa ra, biện pháp đầu tiên có thể là tuyên bố chính thức phong tỏa đường thủy chống lại Mỹ và Israel”. Ông nhấn mạnh, các tàu buôn, tàu chiến, kể cả tàu sân bay hướng đến lãnh thổ Mỹ hoặc các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng (Israel) có thể bị chặn lại. Houthi cũng xem xét “đóng hoàn toàn Eo biển Bab el-Mandeb đối với bất kỳ tàu nào đến cảng của Israel”.
Lãnh đạo tối cao Houthi Abdul Malik al-Houthi bổ sung rằng lực lượng của ông “đã đặt tay lên cò súng” và sẵn sàng hành động nếu xung đột leo thang. Những tuyên bố cứng rắn này được đưa ra chỉ 2 tuần sau khi chiến tranh Mỹ – Israel với Iran bùng nổ, chúng không chỉ là lời đe dọa suông mà phản ánh chiến lược sử dụng Bab el-Mandeb như một “quân bài” chiến lược của Iran thông qua lực lượng ủy nhiệm.
Houthi – kiểm soát phần lớn Yemen kể từ 2014 và được Iran hỗ trợ vũ khí, huấn luyện – nổi lên như một lực lượng then chốt. Từ cuối năm 2023 đến 2025, lực lượng Houthi bị cáo buộc đã thực hiện hơn 190 cuộc tấn công tàu bè ở Biển Đỏ, buộc nhiều hãng tàu lớn phải tránh tuyến Suez.
Lịch sử cho thấy Bab el-Mandeb từng bị gọi là “Cổng nước mắt” vì nguy cơ tàu đắm và xung đột. Houthi đã từng áp dụng phong tỏa thực tế đối với tàu Israel hoặc liên quan, dẫn đến giảm 50-57% lưu lượng tàu qua Suez trong các giai đoạn đỉnh điểm.
Lời cảnh báo mới nhất không phải là lần đầu. Tuy nhiên, lần này gắn liền trực tiếp với yêu cầu “hỗ trợ Iran” giữa lúc Hormuz đã bị đóng, tạo áp lực kép chưa từng có. Các chuyên gia phân tích gọi đây là chiến lược “chiến tranh ủy nhiệm” của Iran, giúp Tehran gây tổn hại cho kinh tế phương Tây mà không cần đối đầu trực tiếp.
Tầm quan trọng chiến lược của eo biển Bab el-Mandeb
Theo TASS, eo Bab el-Mandeb nằm ở vị trí địa lý then chốt: phía nam biển Đỏ, cách Aden (Yemen) và Djibouti chỉ vài km. Điểm hẹp nhất chỉ 29-30km, dễ dàng kiểm soát bằng tên lửa ven bờ, UAV hoặc tàu nhỏ. Khoảng 4,2 triệu thùng dầu/ngày vẫn đi qua đây trong nửa đầu năm 2025 (giảm so với mức trước khủng hoảng), nhưng con số lịch sử lên tới 8-9 triệu thùng/ngày. Ngoài dầu mỏ, eo biển còn phục vụ vận chuyển khí hóa lỏng (LNG), hàng hóa sản xuất châu Á sang châu Âu và thực phẩm.
Không giống Hormuz (chủ yếu là dầu từ Vùng Vịnh), Bab el-Mandeb là tuyến chính cho thương mại container châu Á-Âu qua kênh đào Suez. Theo ước tính, 10-12% thương mại hàng hải toàn cầu phụ thuộc vào tuyến này. Nếu bị phong tỏa, tàu phải đi vòng quanh Mũi Hảo Vọng (Nam Phi), tăng hành trình thêm 12-15 ngày, tiêu tốn nhiên liệu nhiều hơn và nâng chi phí logistics lên đáng kể.
Trong lịch sử, eo biển từng chứng kiến nhiều xung đột: Chiến tranh Yemen, tấn công tàu của Houthi 2023-2025. Các hãng bảo hiểm đã xếp Bab el-Mandeb vào khu vực rủi ro cao, buộc chủ tàu phải trả phí bảo hiểm khổng lồ hoặc ngừng tuyến.
Kịch bản phong tỏa toàn diện sẽ tạo cú sốc kép với eo biển Hormuz. Tổng cộng gần 25-30 triệu thùng dầu/ngày có thể bị gián đoạn, gần 30% nguồn cung dầu biển toàn cầu. Giá dầu đã vượt 110 USD/thùng; các nhà phân tích từ Goldman Sachs cảnh báo giá dầu có thể lên 120 USD hoặc cao hơn nếu mối đe dọa trở thành hiện thực.
Cùng với đó, thương mại Á – Âu nguy cơ bị tê liệt, ảnh hưởng chuỗi cung ứng toàn cầu. Thực phẩm và hàng tiêu dùng tăng giá, lạm phát lan rộng. Các hãng tàu lớn đã tạm dừng dịch vụ qua kênh đào Suez, áp dụng phụ phí khẩn cấp lên tới 2.000-4.000 USD/container. Lưu lượng tàu qua Bab el-Mandeb giảm mạnh, chỉ còn khoảng 33 tàu/ngày tính đến đầu tháng 3.
Đối với châu Âu, nguồn dầu từ Vùng Vịnh qua kênh đào Suez bị cắt đứt, buộc phải chuyển sang nguồn khác đắt đỏ hơn hoặc tăng nhập khẩu từ Mỹ, Nga. Châu Á hiện đối mặt thiếu hụt LNG và hàng hóa xuất khẩu. Ả rập Xê út – nước xuất khẩu dầu lớn, có thể mất tuyến xuất khẩu cuối cùng qua Yanbu nếu cả hai eo biển bị đóng.
Kinh tế toàn cầu có nguy cơ suy thoái cục bộ nếu eo Bab el-Mandeb bị phong tỏa. Chi phí vận tải tăng, chuỗi cung ứng đứt gãy, lạm phát năng lượng đẩy giá thực phẩm và hàng hóa lên cao. Các nước đang phát triển mà phụ thuộc thương mại biển sẽ chịu thiệt hại gián tiếp qua giá dầu và chậm trễ hàng hóa.
Phản ứng của các bên
Theo các nguồn tin phương Tây, Mỹ và Israel chưa công khai phản ứng trực tiếp với lời đe dọa của lực lượng Houthi, nhưng lịch sử cho thấy họ sẵn sàng triển khai hải quân và không kích (như các chiến dịch 2024-2025 chống Houthi). Các lực lượng liên minh tăng cường hiện diện ở Vùng Vịnh và biển Đỏ. Tuy nhiên, với việc eo Hormuz đã đóng và chiến tranh Iran đang diễn ra, nguồn lực Mỹ – Israel bị phân tán đáng kể.
Các hãng tàu quốc tế đã hành động nhanh chóng trước bối cảnh trên. Hầu hết tạm dừng tuyến Suez, chuyển sang Mũi Hảo Vọng. Cơ quan Điều hành Thương mại Hàng hải Vương quốc Anh (UKMTO) ghi nhận 17 vụ tấn công tàu dân sự kể từ 28/2. Bảo hiểm rút lui hoặc tăng giá mạnh.
Tính đến ngày 19/3, chưa có lệnh phong tỏa toàn diện nào được thực hiện tại eo biển Bab el-Mandeb. Lực lượng Houthi vẫn ở trạng thái “sẵn sàng”, với các báo cáo về tái định vị tên lửa ven bờ và UAV. Tuy nhiên, tuyến đường đã ở tình trạng “đóng cửa hiệu quả” đối với thương mại lớn do rủi ro. Không có dấu hiệu leo thang mới trong 48 giờ qua, nhưng tình hình vẫn căng thẳng cao độ.
Cộng đồng quốc tế lo ngại kịch bản xấu có thể xảy ra nên có những phản ứng tức thì. Liên hợp quốc kêu gọi các bên kiềm chế xung đột, EU và Trung Quốc – những bên chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, thúc đẩy các bên đàm phán và đối thoại hòa bình; trong khi các nước Vùng Vịnh tìm cách đa dạng hóa tuyến đường xuất khẩu dầu.
Bab el-Mandeb không chỉ là một eo biển, mà đã trở thành một “quân bài” trọng yếu trong tay Iran thông qua sự kiểm soát của lực lượng Houthi. Trong bối cảnh Hormuz bị phong tỏa, bất kỳ hành động nào tại Bab el-Mandeb đều có thể đẩy cuộc chiến Mỹ-Israel và Iran sang giai đoạn mới, với hậu quả kinh tế khó lường. Lịch sử cho thấy các phong tỏa hàng hải thường dẫn đến leo thang quân sự và suy thoái kinh tế.
Dù chưa xảy ra phong tỏa thực tế, mối đe dọa đã đủ để làm rung chuyển thị trường dầu mỏ và chuỗi cung ứng toàn cầu. Giải pháp duy nhất hiện nay là ngoại giao khẩn cấp nhằm giảm căng thẳng Iran và bảo vệ tự do hàng hải – nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế. Cho đến khi xung đột lắng dịu, Bab el-Mandeb sẽ tiếp tục là điểm nóng, nhắc nhở thế giới về tính mong manh của các tuyến đường biển chiến lược.
Nguồn: https://dantri.com.vn/the-gioi/eo-bien-bab-el-mandeb-quan-bai-cua-iran-trong-cuoc-chien-voi-my-israel-20260321230308339.htm
