EU-ASEAN cảnh báo mối đe dọa buôn lậu ở cấp độ toàn cầu, kêu gọi siết chặt hợp tác liên minh

Thương mại bất hợp pháp đang được nhìn nhận là rủi ro kinh tế chiến lược đối với ASEAN trong bối cảnh triển khai các Mục tiêu Kinh tế Ưu tiên (PEDs) 2026, trong đó thuốc lá là ngành hàng trọng điểm cần ưu tiên kiểm soát buôn lậu.

Tăng cường quản lý rủi ro thương mại: Hướng tiếp cận mới để thu hẹp buôn lậu tại ASEAN

Theo EU-ABC, thương mại bất hợp pháp không chỉ gây tổn thất ngân sách mà còn kéo theo những hệ lụy xã hội và môi trường tại ASEAN. Ngoài thuốc lá, hoạt động buôn lậu còn phổ biến đối với hàng tiêu dùng, dược phẩm, rượu, nông sản, và nhiên liệu.

Ông Chris Humphrey, Giám đốc điều hành EU-ABC, cảnh báo, vấn đề này còn làm gia tăng các rủi ro về an ninh và sức khỏe, tổn hại môi trường, tội phạm có tổ chức và thậm chí là tổn thất về sinh mạng. “Điều này đòi hỏi một phản ứng kiên quyết và có sự phối hợp chặt chẽ”, ông nhận định.

Trên cơ sở đó, báo cáo kiến nghị các giải pháp theo hướng “phòng bệnh hơn chữa bệnh”, ngăn ngừa rủi ro ngay từ gốc. Nội dung này được xác định là ưu tiên kinh tế trong khuôn khổ PEDs 2026, nhằm nâng cao hiệu quả thực thi quản lý thương mại chiến lược, chuyển đổi số và tăng cường liên kết đầu tư trong nội khối.

Giám đốc Điều hành EU-ABC – ông Chris Humphrey (giữa) và Chủ tịch Phòng Thương mại Châu Âu tại Philippines – ông Paulo Duarte (phải) gặp Thống đốc Ngân hàng Trung ương Philippines – ông Eli Remolona (trái) trong chuyến công tác thương mại của EU-ABC tại Manila vào tháng 10/2025 (Ảnh: Nation Thailand).

EU-ABC khuyến nghị áp dụng mô hình Quản lý thương mại dựa trên rủi ro (STM) ở cấp khu vực thông qua một nền tảng tập trung để chia sẻ thông tin tình báo, điều phối hành động, theo dõi thực thi cam kết và thúc đẩy hợp tác công – tư, nhằm tối ưu hóa nguồn lực và tăng cường phối hợp thể chế.

Trên nền tảng STM, chuyển đổi số được xem là đòn bẩy nâng cao quản lý rủi ro, tăng cường chia sẻ dữ liệu và cải thiện khả năng kiểm tra có trọng điểm của các cơ quan hải quan.

Báo cáo cũng đề xuất xây dựng các nguyên tắc quản lý chung với khả năng áp dụng linh hoạt theo đặc thù từng ngành, thay vì quy định đồng nhất cho mọi lĩnh vực, đồng thời thúc đẩy hài hòa khung pháp lý giữa các nước thành viên về cấp phép, giám sát chuỗi cung ứng và cơ chế tuân thủ trước xuất khẩu dựa trên đánh giá rủi ro.

Giải pháp đối với vấn đề chống buôn lậu thuốc lá trong khu vực

EU-ABC nêu khuyến nghị giải pháp phòng chống thuốc lá trong khu vực thông qua việc liên minh giữa các quốc gia bằng mô hình SMT. Công cụ này giúp thu hẹp các khoảng trống thực thi thông qua truy xuất nguồn gốc điện tử, tích hợp dữ liệu hải quan và đối chiếu giấy phép theo thời gian thực để nhận diện sớm các lô hàng, doanh nghiệp hoặc tuyến vận chuyển bất thường trước khi vào cửa khẩu.

Các quốc gia ASEAN cũng được khuyến cáo hài hòa chính sách đối với các sản phẩm thuốc lá, bình đẳng giữa các sản phẩm trong cùng ngành hàng. Điều này được dự đoán sẽ giảm nguy cơ dịch chuyển rủi ro giữa các phân khúc, triển khai tương đồng cơ chế kiểm soát trong khu vực; qua đó củng cố nguồn thu ngân sách, chuỗi cung ứng, nâng cao niềm tin của nhà đầu tư, chuyển hóa thách thức thành cơ hội tăng trưởng cho ASEAN trong năm 2026.

Tại Việt Nam, khung pháp lý về kiểm soát thuốc lá và cấp phép tương đối toàn diện, song các dòng chảy bất hợp pháp vẫn tồn tại. Theo lực lượng Hải quan, các đối tượng buôn lậu sử dụng nhiều thủ đoạn tinh vi như khai báo thiếu, đổi cửa khẩu, trà trộn hàng cấm hoặc lợi dụng kho nội địa để trung chuyển, cho thấy thách thức nằm ở năng lực giám sát xuyên suốt chuỗi vận chuyển.

Với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và nhiều loại hình thuốc lá mới khác, xu hướng tương tự cũng xuất hiện khi các mạng lưới khai thác tuyến qua Việt Nam. Điển hình là vụ hơn 65.000 thiết bị thuốc lá điện tử cùng hàng nghìn lọ tinh dầu, trị giá trên 9 tỷ đồng bị khởi tố mới đây, cho thấy nguy cơ Việt Nam bị lợi dụng làm điểm trung chuyển nếu cơ chế cảnh báo rủi ro và kiểm tra giấy phép không kịp thời.

Ở cấp độ khu vực, nhiều báo cáo nguồn mở đã ghi nhận hoạt động sản xuất và tập kết thuốc lá giả tại Campuchia, với các tuyến vận chuyển sang Philippines, Thái Lan và Việt Nam. Các vụ đột kích và thu giữ hàng hóa bất hợp pháp gần đây tính xuyên biên giới rõ rệt của hoạt động này, gây rủi ro đối với quyền sở hữu trí tuệ của doanh nghiệp lẫn tính toàn vẹn và minh bạch của thị trường trong khu vực.

Thực tế này cho thấy buôn lậu thuốc lá không còn là vấn đề riêng lẻ của từng quốc gia, mà đã trở thành một thách thức mang tính khu vực, qua đó đặt ra yêu cầu cần tăng cường hơn nữa sự phối hợp thực thi giữa các cơ quan chức năng, cũng như thúc đẩy hợp tác chính sách giữa các nước ASEAN nhằm kiểm soát hiệu quả các dòng chảy thương mại bất hợp pháp.