FDI Việt giữa biến động toàn cầu: Đã đến lúc chọn chất thay vì lượng

FDI giai đoạn mới phải được tái định vị như một động lực dẫn dắt

Năm 2025, trong bối cảnh dòng vốn FDI toàn cầu suy giảm, Việt Nam vẫn nổi lên là điểm đến ổn định và có sức hấp dẫn bền vững đối với các nhà đầu tư quốc tế.

Tổng vốn FDI đăng ký, bao gồm vốn đăng ký mới, vốn điều chỉnh và góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp, đạt hơn 38,4 tỷ USD, tăng 0,5% so với năm 2024. Đáng chú ý, vốn FDI thực hiện đạt trên 27,6 tỷ USD, tăng 9% so với cùng kỳ, ghi nhận mức cao nhất trong vòng 5 năm trở lại đây.

Xét về dòng vốn và cơ cấu đầu tư, theo Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Tài chính), dù vốn đăng ký cấp mới giảm 12,2% so với năm trước, nhưng vốn điều chỉnh vẫn tăng 0,8%, trong khi hoạt động góp vốn, mua cổ phần tăng đột biến tới 54,8%.

Diễn biến này cho thấy các nhà đầu tư mới tỏ ra thận trọng hơn khi triển khai dự án trong bối cảnh thị trường toàn cầu nhiều biến động, song các doanh nghiệp FDI đang hoạt động tại Việt Nam lại tiếp tục mở rộng quy mô thông qua tăng vốn, góp vốn và các thương vụ mua bán – sáp nhập (M&A).

Chia sẻ với phóng viên báo Dân trí, ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính – Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi, cho biết bước vào giai đoạn phát triển mới, đất nước  đứng trước yêu cầu phải tiếp tục đổi mới mô hình tăng trưởng theo hướng nâng cao chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế. 

Những động lực tăng trưởng truyền thống dựa chủ yếu vào mở rộng vốn đầu tư, khai thác tài nguyên và lao động giá rẻ đang dần suy giảm vai trò, trong khi yêu cầu phát triển bền vững, tự chủ và hội nhập sâu rộng ngày càng trở nên cấp thiết. 

“Trong bối cảnh đó, việc tái cấu trúc các động lực tăng trưởng, trong đó trọng tâm là đầu tư công, đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và khu vực kinh tế tư nhân, có ý nghĩa quan trọng đối với việc thực hiện mục tiêu phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong giai đoạn sau Đại hội XIV”, ông Huy nêu.

Quang cảnh chiều tối Hà Nội (Ảnh: Tiến Tuấn).

Ông Huy nhận định, thời gian qua, đầu tư công và FDI đã đóng góp tích cực vào tăng trưởng kinh tế, phát triển kết cấu hạ tầng và tạo việc làm. Tuy nhiên, trong giai đoạn mới, 2 khu vực này cần được tái định vị không chỉ là nguồn lực bổ sung, mà là động lực dẫn dắt quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế và nâng cao năng suất.

Cùng quan điểm, chuyên gia Lê Xuân Nghĩa cho rằng, điểm đáng chú ý nhất là vốn FDI thực hiện tiếp tục tăng mạnh, đặc biệt là phần vốn bổ sung cho các dự án đang hoạt động. Điều này phản ánh niềm tin của nhà đầu tư quốc tế đối với môi trường kinh doanh tại Việt Nam tiếp tục được củng cố, đồng thời cho thấy xu hướng các tập đoàn nước ngoài mở rộng sản xuất nhằm đón đầu sự phục hồi của nhu cầu toàn cầu và làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng.

Theo đánh giá của ông, kết quả trên cũng khẳng định vị thế ngày càng rõ nét của Việt Nam trong các chuỗi sản xuất và chuỗi giá trị toàn cầu. “Việc các nhà đầu tư quyết định mở rộng quy mô tại Việt Nam không chỉ mang ý nghĩa về dòng vốn, mà còn phản ánh sự chuyển dịch về chất của nền kinh tế, đặc biệt là trong lĩnh vực sản xuất công nghiệp”, ông nhận định.

Đáng chú ý, dòng vốn FDI mới trong năm 2025 tập trung chủ yếu vào công nghiệp chế biến, chế tạo, trong đó các lĩnh vực công nghệ cao như bán dẫn, điện tử, điện máy. Theo ông Lê Xuân Nghĩa, việc gia tăng FDI vào các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao và xuất khẩu chủ lực sẽ tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững trong trung và dài hạn.

“FDI chỉ thực sự có ý nghĩa khi không dừng lại ở quy mô vốn, mà phải gắn với nâng cao năng suất, mở rộng xuất khẩu và tạo ra giá trị gia tăng cao hơn cho nền kinh tế”, ông nhấn mạnh.

Điều chỉnh chiến lược thu hút FDI theo hướng chọn lọc hơn

Theo PGS.TS. Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, dòng vốn FDI trên thế giới đang bước vào giai đoạn tái sắp xếp sâu rộng, trong đó các tiêu chí về công nghệ, phát triển xanh và hàm lượng giá trị gia tăng ngày càng trở thành điều kiện bắt buộc.

Trong bối cảnh đó, nếu Việt Nam tiếp tục dựa chủ yếu vào ưu đãi và lợi thế chi phí thấp để cạnh tranh, dư địa hấp dẫn nhà đầu tư sẽ nhanh chóng thu hẹp. Vấn đề cốt lõi hiện nay không nằm ở quy mô dòng vốn thu hút được, mà ở chất lượng và khả năng tạo ra động lực tăng trưởng bền vững trong dài hạn.

Ông cũng cho rằng, làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu đang đặt ra những chuẩn mực khắt khe hơn đối với các quốc gia tiếp nhận đầu tư. Các tập đoàn đa quốc gia không chỉ xem xét yếu tố chi phí, mà còn đánh giá tổng thể về kết cấu hạ tầng, trình độ và tính ổn định của nguồn nhân lực, cũng như mức độ cam kết đối với các mục tiêu phát triển bền vững.

Điều này đòi hỏi Việt Nam phải điều chỉnh chiến lược thu hút FDI theo hướng chọn lọc hơn, tập trung vào những dự án có công nghệ nền tảng, giá trị gia tăng cao và khả năng lan tỏa sang khu vực doanh nghiệp trong nước.

Trên thực tế, định hướng chuyển trọng tâm từ thu hút FDI về lượng sang nâng cao chất lượng dòng vốn đã được xác lập từ vài năm trước. Tuy nhiên, theo đánh giá của ông, quá trình hiện thực hóa mục tiêu này vẫn đang gặp không ít rào cản, từ năng lực công nghiệp hỗ trợ, chất lượng nguồn nhân lực đến hiệu quả phối hợp chính sách giữa Trung ương và địa phương.

Cảng Cát Lái hiện là cảng container quốc tế lớn, hiện đại nhất Việt Nam (Ảnh: Nam Anh).

Đánh giá triển vọng thời gian tới, ông Lê Xuân Nghĩa cho rằng bức tranh thu hút FDI năm 2026 khá tích cực, khi nhiều luật và nghị quyết quan trọng bắt đầu có hiệu lực. “Việt Nam đang đứng ở vị trí trung tâm của quá trình dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu, với nền tảng ổn định vĩ mô, môi trường chính trị – xã hội ổn định và chính sách đối ngoại rộng mở”, ông phân tích.

Đặc biệt, việc Chính phủ tái cấu trúc bộ máy hành chính theo hướng tinh gọn, hiệu quả và xây dựng hệ thống xúc tiến đầu tư thống nhất, chuyên nghiệp được xem là bước đi quan trọng. “Mục tiêu không còn là thu hút bằng mọi giá, mà là lựa chọn đúng dự án, đúng lĩnh vực và đúng đối tác”, ông nhấn mạnh.

Theo ông, Việt Nam không thể tiếp tục theo đuổi chiến lược “trải thảm đỏ” cho mọi dòng vốn FDI, mà phải chuyển sang tư duy chọn lọc, ưu tiên những dự án có giá trị gia tăng cao, gắn với phát triển bền vững. “Mô hình dựa vào lao động giá rẻ và gia công lắp ráp đã hoàn thành sứ mệnh. Giai đoạn tới đòi hỏi một cách tiếp cận hoàn toàn khác”, ông nhận định.

“Điều quan trọng hơn là chọn lọc được những dòng vốn mang lại giá trị gia tăng cao, chuyển giao công nghệ, tạo việc làm chất lượng và liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp trong nước”, ông nhấn mạnh.

Nhà nước kiến tạo, FDI lan tỏa, tư nhân bứt phá

Ông Nguyễn Quang Huy cũng nhấn mạnh rằng đầu tư công cần được tập trung theo 3 định hướng chủ yếu.

Thứ nhất là đầu tư vào các lĩnh vực hạ tầng then chốt như giao thông, logistics, hạ tầng số, năng lượng và đô thị thông minh nhằm tạo nền tảng cho phát triển lâu dài.

Thứ 2, đầu tư công cần dẫn dắt thị trường phát triển các lĩnh vực mới như kinh tế số, kinh tế xanh và đổi mới sáng tạo.

Thứ 3, đầu tư công có thể phát huy vai trò huy động và kích hoạt nguồn lực xã hội, đặc biệt là khu vực tư nhân và FDI, thông qua các hình thức hợp tác phù hợp.

“Qua đó, đầu tư công không chỉ trực tiếp tạo ra giá trị, mà còn tạo điều kiện để các nguồn lực xã hội được huy động và sử dụng hiệu quả hơn”, ông Huy nêu ý kiến. 

Theo vị này, thu hút FDI cần chuyển trọng tâm từ số lượng sang chất lượng, ưu tiên các dự án có công nghệ tiên tiến, có hoạt động nghiên cứu – phát triển, có liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp trong nước và đóng góp tích cực vào chuyển đổi xanh, chuyển đổi số. Mục tiêu là để FDI không chỉ bổ sung vốn, mà còn góp phần nâng cao năng lực công nghệ, quản trị và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Ông Huy cũng lưu ý sâu sắc về mối quan hệ giữa Nhà nước, FDI và khu vực tư nhân.

Ông cho rằng, trong giai đoạn tới, cần thiết kế lại sự phối hợp giữa 4 khu vực theo hướng bổ trợ và cộng hưởng.

Trong đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, đầu tư vào hạ tầng và bảo đảm môi trường ổn định, minh bạch. Khu vực FDI đóng vai trò chuyển giao công nghệ, mở rộng thị trường và lan tỏa chuẩn mực quản trị. Khu vực kinh tế tư nhân trong nước phát huy vai trò linh hoạt, sáng tạo và gắn kết với điều kiện cụ thể của nền kinh tế.

Sự phối hợp này, theo chuyên gia, cần được cụ thể hóa trong việc hình thành và phát triển các cực tăng trưởng mới như kinh tế số, năng lượng tái tạo, logistics, tài chính và nông nghiệp công nghệ cao.

Ông Huy cũng đưa ra ý kiến, thực tiễn cho thấy, điểm nghẽn lớn hiện nay không chỉ nằm ở quy mô nguồn lực, mà chủ yếu ở khả năng hấp thụ và chuyển hóa nguồn lực thành năng suất và hiệu quả. 

Hai tòa nhà cao nhất Hà Nội nằm giữa hàng trăm tòa cao ốc san sát nhau (Ảnh: Tiến Tuấn).

Do đó, chuyên gia cho rằng cần tiếp tục đẩy mạnh cải cách thể chế một cách đồng bộ và toàn diện trên nhiều phương diện. Trọng tâm là hoàn thiện thể chế về đất đai và tài sản theo hướng minh bạch, hiệu quả, bảo đảm phân bổ và sử dụng nguồn lực hợp lý; đồng thời cải cách thủ tục đầu tư theo hướng đơn giản hóa, thống nhất và tiệm cận thông lệ quốc tế. 

Bên cạnh đó, cần tăng cường gắn kết giữa giáo dục – đào tạo với nhu cầu thực tế của thị trường lao động và quá trình chuyển đổi công nghệ, qua đó nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Song song với đó, việc khuyến khích đổi mới sáng tạo, tạo lập môi trường thuận lợi cho hoạt động thử nghiệm và sáng tạo hợp pháp được xem là yếu tố then chốt để thúc đẩy tăng trưởng bền vững.

Cũng theo ông, hội nhập quốc tế trong giai đoạn tới không chỉ nhằm mở rộng thị trường, mà còn nhằm tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu và đóng góp tích cực vào việc hình thành các chuẩn mực mới về phát triển bền vững, xanh và bao trùm. Đây là cơ sở để nâng cao vị thế của Việt Nam trong nền kinh tế thế giới.

“Cộng đồng doanh nghiệp là lực lượng trực tiếp thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế. Việc phát huy tinh thần kinh doanh gắn với trách nhiệm xã hội và lợi ích quốc gia là yếu tố quan trọng để bảo đảm sự phát triển hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội”, vị này khẳng định.