Gen Z chê làm sếp, chọn tối giản để hạnh phúc và giàu có hơn

Thập niên 2010 từng tôn vinh văn hóa làm việc hối hả – nơi những giấc ngủ chập chờn dưới bàn làm việc hay chiếc laptop sáng đèn lúc 2 giờ sáng được coi là huy chương của sự thành công. Chúng ta lớn lên với niềm tin sắt đá: Hãy cống hiến hết mình, leo lên từng nấc thang doanh nghiệp, giành lấy văn phòng ở góc đẹp nhất và bạn sẽ có tất cả.

Nhưng năm 2025, kịch bản đó đang bị gen Z xé nháp.

Một làn sóng ngầm nhưng mãnh liệt mang tên “chủ nghĩa tối giản trong sự nghiệp” đang lan rộng. Không ồn ào như trào lưu “nghỉ việc trong im lặng”, đây là một sự dịch chuyển có tính toán kỹ lưỡng về tài chính và tâm lý học hành vi. Gen Z đang vẽ lại biên giới giữa công việc và cuộc sống, nơi chức danh hào nhoáng không còn là món hời đáng để đánh đổi.

Khi làn sóng sa thải càn quét qua các tập đoàn công nghệ lớn và trí tuệ nhân tạo (AI) bắt đầu viết lại luật chơi, một thế hệ lao động mới đang bước vào thị trường với tâm thế hoàn toàn khác (Ảnh: The Week).

Tạm biệt văn hóa bán mình, chào sân chơi của sự an toàn

Đã qua rồi cái thời một nhân viên mẫn cán cống hiến 30 năm cho một tập đoàn để đổi lấy tấm thẻ hưu trí và chiếc đồng hồ kỷ niệm. Morgan Sanner, chuyên gia nghề nghiệp và nhà sáng lập Resume Official, chia sẻ trên tờ Glassdoor một nhận định đầy hình tượng: “Chúng ta đã đánh đổi chiếc thang sự nghiệp cứng nhắc để lấy những bệ nhảy nghề nghiệp”.

Thay vì cố bám trụ vào một tổ chức để chờ đợi đợt thăng chức có thể không bao giờ đến, người lao động trẻ chọn cách tiếp cận thực dụng hơn. Theo Forbes, họ chọn những cơ hội phù hợp với nhu cầu ở từng thời điểm. Đây là sự linh hoạt mang tính chiến lược.

Số liệu từ Glassdoor chỉ ra: 68% lao động gen Z khẳng định họ sẽ không theo đuổi vị trí quản lý nếu không đi kèm mức lương thực sự hấp dẫn hay một chức danh xứng đáng.

Tại sao lại có sự thờ ơ này? Chris Martin, trưởng nhóm nghiên cứu tại Glassdoor, giải thích trên Fast Company rằng tối giản sự nghiệp là “sự chuyển hướng có chủ đích”. Người trẻ đang thiết lập ranh giới rõ ràng hơn, tái định nghĩa thành công và quan trọng nhất: Xây dựng danh mục nguồn thu để đảm bảo ổn định tài chính, thay vì phụ thuộc vào một ông chủ duy nhất.

“Gen Z không từ chối làm việc”, ông Martin nhấn mạnh. “Họ chỉ từ chối một phiên bản công việc lỗi thời đã được bán cho họ nhưng không còn giá trị sử dụng”.

Khi lòng trung thành trở thành canh bạc rủi ro

Để hiểu được hành vi của gen Z, chúng ta phải nhìn vào bối cảnh kinh tế vĩ mô mà họ đang đối mặt. Thế hệ này gia nhập thị trường lao động đúng vào giai đoạn bất ổn chưa từng có: Sa thải hàng loạt, lạm phát bào mòn thu nhập và sự trỗi dậy của AI (trí tuệ nhân tạo).

Theo một nghiên cứu của Glassdoor, 70% gen Z cảm thấy AI đang đe dọa sự an toàn nghề nghiệp của họ, đẩy mức độ lo âu lên cao độ. Trong bối cảnh đó, việc dồn toàn bộ trứng vào một giỏ, tức là đặt cược toàn bộ tương lai, danh tính và thu nhập vào một công ty, trở thành một nước đi tài chính rủi ro, thậm chí là ngây thơ.

“Chiếc thang sự nghiệp truyền thống từng hứa hẹn sự ổn định và địa vị xã hội để đổi lấy sự gắn bó lâu dài”, Chris Martin phân tích. “Nhưng các thế hệ lao động gần đây đã chứng kiến những lời hứa đó bị phá vỡ hoặc trở nên rỗng tuếch”.

Gen Z đã nhìn thấy cha mẹ hoặc các anh chị thuộc thế hệ trước kiệt sức, bị sa thải sau nhiều năm cống hiến, hoặc mắc kẹt trong những vị trí quản lý hữu danh vô thực – nơi trách nhiệm tăng gấp đôi nhưng thu nhập chỉ nhích nhẹ.

Vì vậy, tối giản sự nghiệp là câu trả lời của họ. Bằng cách giảm bớt sự đầu tư cảm xúc và kỳ vọng vào công việc chính (9-5, từ 9 giờ sáng đến 5 giờ chiều), họ bảo vệ bản thân khỏi những cú sốc tâm lý nếu chẳng may bị sa thải, đồng thời giải phóng năng lượng cho những kế hoạch B, C, D khác.

Với nhiều gen Z, công việc đơn giản chỉ là phương tiện tài chính cho phần còn lại của cuộc sống (Ảnh: Free Press Journal).

“Bỏ trứng nhiều giỏ”: Khi nghề tay trái là áo giáp phòng thân

Đừng nhầm lẫn tối giản với lười biếng. Thực tế, gen Z có thể là thế hệ làm việc chăm chỉ nhất, nhưng theo một cách khác, đó là đa dạng hóa.

Dữ liệu của Glassdoor chỉ ra một con số biết nói: 57% người lao động gen Z có ít nhất một nghề tay trái, so với chỉ 48% ở gen Y và 21% ở thế hệ Baby Boomers.

Theo Forbes, việc mở rộng phạm vi công việc giúp người lao động ít phụ thuộc vào địa lý, đa dạng hóa kỹ năng và quan trọng nhất là dòng tiền. Nếu công việc văn phòng 9-5 là để trả hóa đơn, thì khoảng thời gian 5-9 (từ 5 giờ chiều đến 9 giờ tối) là lúc họ nuôi dưỡng đam mê, khởi nghiệp hoặc tham gia các dự án xã hội.

Những công việc phụ này không còn bị xem là phương án dự phòng hay sự xao nhãng. Chúng trở thành một phần bản sắc của gen Z. Một thành viên trên cộng đồng Glassdoor chia sẻ đầy dí dỏm nhưng sâu sắc: “Nếu con người thực sự đam mê công việc của mình, chắc chẳng ai phải trả tiền cho nó. Đam mê là dành cho khoảng 5-9 sau 9-5”.

Cách tiếp cận này bền vững hơn nhiều so với văn hóa “bán mình cho tư bản”. Nó cho phép người trẻ duy trì sức khỏe tinh thần, tránh kiệt sức, và nếu công việc chính gặp trục trặc, họ vẫn còn những chân trụ khác để đứng vững.

Tái định nghĩa thành công: Không cần hào nhoáng, chỉ cần bình yên

Một thuật ngữ thú vị khác đang nổi lên cùng với xu hướng tối giản là chủ động từ chối làm sếp.

Tại sao phải nhận một chức danh quản lý khi nó đồng nghĩa với việc họp hành triền miên, gánh vác trách nhiệm của người khác, và mất đi sự cân bằng cuộc sống? Với gen Z, phép tính này cho ra kết quả âm.

Khảo sát của Glassdoor cho thấy các nhà quản lý gen Z hiểu rất rõ rằng cân bằng công việc – cuộc sống không phải là đặc quyền, mà là điều kiện cần cho hiệu suất bền vững. Do đó, họ không còn thần thánh hóa việc leo lên đỉnh tháp quyền lực.

Alyssa Towns nhận định rằng gen Z đang thay thế sự giàu có hữu hình (tiền bạc, chức vụ) bằng sự giàu có về cảm xúc và thể chất. Họ muốn một cuộc sống thực sự dễ chịu, chứ không phải một cuộc sống trông có vẻ thành đạt trên LinkedIn.

Bà Gurleen Baruah, chuyên gia tâm lý học tổ chức tại That Culture Thing, chia sẻ trên tờ Indian Express rằng: “Gen Z đã nhìn thấy sự kiệt sức rất rõ và họ lựa chọn không đặt toàn bộ giá trị bản thân vào một công ty. Họ xếp sự nghiệp vào ngăn ổn định, còn sự sáng tạo và tham vọng thì chuyển sang những khía cạnh khác”.

Gen Z thay thế sự giàu có hữu hình bằng sự giàu có về cảm xúc và thể chất, để tạo nên một cuộc sống không chỉ trông có vẻ tốt đẹp, mà thực sự dễ chịu (Ảnh: RS).

Chủ nghĩa tối giản trong sự nghiệp không phải là lời kêu gọi buông bỏ sự ưu tú hay chuyên nghiệp. Ngược lại, như Fortune nhận định, đây là cách tiếp cận thực tế và phù hợp nhất với môi trường làm việc hiện đại. Người lao động vẫn làm việc chăm chỉ, vẫn hoàn thành tốt trách nhiệm, nhưng họ từ chối để công việc nuốt chửng bản sắc cá nhân.

Liệu xu hướng này có ảnh hưởng đến sự thăng tiến dài hạn? Có thể. Nhưng như bà Gurleen Baruah kết luận, điều quan trọng là sự tự nhận thức. Trong một thế giới đầy biến động, việc neo mình vào hiện tại, làm việc với sự chân thành nhưng không để bị cuốn vào guồng quay áp lực vô hình, có lẽ là kỹ năng sinh tồn quan trọng nhất.

Gen Z không hề lười biếng. Họ chỉ đang dạy cho thị trường lao động một bài học quan trọng: Khi sự trung thành không còn được định giá đúng mức, người lao động sẽ trở thành những nhà đầu tư thông minh, và tài sản quý giá nhất họ đang bảo vệ chính là bản thân mình.