Hà Nội giữ lại gì cho 100 năm sau

Từ vài tháng nay, nhiều người Hà Nội dõi theo những chuyển động của thành phố với cảm nhận vui mừng. Những tín hiệu tích cực trong việc đẩy nhanh tiến độ các tuyến vành đai đã “treo” nhiều năm, chỉnh trang và giữ gìn trật tự đô thị… khiến ta cảm nhận rõ ràng hơn nhịp thay đổi của thành phố.

Tuy vậy, niềm vui ấy cũng đi kèm với những suy nghĩ và băn khoăn nhất định. Bởi mỗi sự thay đổi của thành phố, dù cần thiết và đáng mừng, cũng khó tránh khỏi việc một bộ phận cư dân sẽ chịu những ảnh hưởng ngoài mong muốn.

Trong câu chuyện thường ngày, Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm là chủ đề được cư dân Thủ đô nhắc đến và quan tâm ở nhiều khía cạnh khác nhau. Với những người sống ở khu phố cổ như chúng tôi, một băn khoăn thường gặp là không biết trong 5 hay 10 năm nữa, ngôi nhà của mình vẫn còn ở chỗ cũ hay sẽ chuyển đến nơi khác. Nhóm bạn ở phố cổ thỉnh thoảng vẫn nhắn tin cho nhau rằng “chắc nên gặp nhau thường xuyên hơn, biết đâu sau này mỗi nhà lại một phương”. Dĩ nhiên, đó chỉ là câu nói vui giữa bạn bè, bởi đến lúc này chúng tôi vẫn chưa rõ quy hoạch cụ thể nơi mình sống như thế nào.

Ngã tư Hàng Mã – Hàng Rươi (Hà Nội) một ngày đầu năm 2026 (Ảnh: Sơn Nguyễn).

Một số kênh đề cập đến con số rất lớn người dân ở khu vực nội đô dự kiến phải di dời, tuy nhiên trên báo chí đại diện Viện Quy hoạch Xây dựng Hà Nội cho hay “không biết con số ấy từ đâu ra”. Tôi nghĩ đây là vấn đề thành phố sẽ phải cân nhắc rất kỹ trên cơ sở khoa học và có thông tin chính thức trong dịp lấy ý kiến người dân về quy hoạch tổng thể.

Ai trong chúng ta hẳn đều mong Hà Nội của 100 năm sau to đẹp hơn, hiện đại và hội nhập, sánh vai với các đô thị hàng đầu thế giới. Tôi không phải là nhà tương lai học. Và phần lớn chúng ta cũng vậy, sẽ chẳng có ai sống đến lúc ấy để biết thành phố thân yêu sẽ ra sao sau 100 năm nữa, giữ lại những nét gì của Hà Nội hôm nay?

Nhưng thông qua quy hoạch tổng thể Hà Nội tầm nhìn 100 năm thì chúng ta có thể hình dung được, tất nhiên là hình dung bằng nhận thức ở thời điểm hiện nay, với điều kiện quy hoạch được thông qua và thực thi đúng định hướng đã được xác lập.

Ngoài ra, như một câu nói nổi tiếng “lịch sử giúp chúng ta hiểu về hiện tại, dự báo tương lai”, khi ôn lại các bài học của quá khứ và nhìn vào kinh nghiệm của các đô thị có lịch sử hàng trăm năm trên thế giới, chúng ta có thể phần nào tưởng tượng về Hà Nội trong tương lai – một cách tương đối trong thế giới bất định ngày nay.

Nhìn lại lịch sử Hà Nội từ buổi xa xưa, từ thành Đại La thời Bắc thuộc, đến Thăng Long thời Lý – Trần, Đông Kinh thời Lê rồi thành Hà Nội thời Nguyễn…, cha ông đã để lại cho hậu thế một kho tàng di sản phong phú, cả vật thể lẫn phi vật thể. Trong số đó, Hoàng thành Thăng Long – quần thể kiến trúc quy mô lớn được hình thành và phát triển qua nhiều triều đại – đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới vào năm 2010.

Tự hào về những lớp trầm tích văn hóa của Hà Nội, nhưng nhìn lại chúng ta không khỏi nuối tiếc. Nhiều công trình từng được ghi chép trong sử sách ngày nay chỉ còn lại dấu tích, nằm sâu dưới lòng đất và chỉ có thể dần được nhận diện qua các cuộc khai quật khảo cổ. Đơn cử trong cuốn “Thượng kinh ký sự” của Hải Thượng Lãn Ông, phủ Chúa Trịnh được miêu tả với tầng tầng lớp lớp cung điện, nhưng nay đã hoàn toàn mất dấu vết. Sử chép lại rằng khi chúa Trịnh Bồng chạy khỏi kinh thành, phủ Chúa Trịnh bị đốt, cháy mười ngày chưa dứt.

Thành Hà Nội bị phá hủy phần lớn khi thực dân Pháp chiếm thành. Bắt đầu phá từ dinh thự của quan trấn thủ, phá đến điện Kính Thiên và sau cùng là phá toàn bộ tường thành, nay chỉ còn lại cổng thành phía Bắc, Đoan Môn và Cột Cờ cùng số ít công trình khác. Cũng là người Pháp, sau khi chiếm thành Hà Nội, họ đã nhận ra rằng nên giữ gìn di sản văn hóa của xứ Đông Dương. Họ đã thành lập Viện Viễn Đông Bác Cổ với mục đích đó. Tài liệu lưu trữ cho thấy các cuộc tranh luận giữ lại đền Bà Kiệu, giữ lại ô Quan Chưởng… Quan điểm bảo tồn cũng được thể hiện rõ nét trong quy hoạch thành phố Hà Nội của người Pháp, vừa xây khu phố Tây vừa giữ lại khu phố cổ của người bản xứ.

Nhìn ra thế giới, ta thấy các thành phố lớn như Paris (Pháp), London (Anh), Madrid (Tây Ban Nha)… cho tới nhiều thị trấn nhỏ ở châu Âu đã thực hiện rất tốt việc bảo vệ các di sản kiến trúc. Các thành phố đều có khu phố cổ được bảo vệ nghiêm ngặt, còn các kiến trúc mới thì quy hoạch, xây dựng ở khu đô thị mới. Chẳng hạn như khu đô thị mới La Défense ở ngoại ô Paris được xây dựng từ cuối thập niên 1950 và phát triển mạnh đến khoảng thập niên 1990, sau đó vẫn tiếp tục cải tạo và xây thêm các tòa tháp mới cho tới ngày nay.

Năm 2009, Pháp công bố chương trình phát triển Đại Paris (Grand Paris) nhằm tái cấu trúc và mở rộng không gian đô thị của thủ đô ra toàn vùng Île-de-France – vùng thủ đô và trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa quan trọng nhất của nước Pháp, bao gồm thủ đô Paris và 7 tỉnh lân cận. Sau khi Luật Grand Paris được thông qua năm 2010, dự án từng bước được triển khai từ đầu thập niên 2010. Trọng tâm của chương trình là mạng metro mới Grand Paris Express kết nối các khu ngoại ô với nhau và với các trung tâm kinh tế lớn (bao gồm khu La Défense), qua đó thúc đẩy mô hình đô thị đa trung tâm, mở rộng không gian phát triển, tạo thêm việc làm và hướng tới một vùng đô thị bền vững hơn vào năm 2030.

Nhìn lại quá trình tái cấu trúc này, chúng ta có thể thấy nước Pháp từng bước mở rộng không gian đô thị trong khi không làm ảnh hưởng đến khu vực trung tâm Paris với rất nhiều di sản kiến trúc. Tất nhiên chúng ta biết rằng người Pháp đã quy hoạch và thực thi quy hoạch thủ đô Paris rất tốt qua nhiều giai đoạn khác nhau.

Ngoài cách phát triển đô thị phổ biến là bảo tồn đô thị cũ, phát triển đô thị mới ở ngoại ô và khu vực lân cận, trên thế giới còn có bài học về phát triển đô thị kiểu của Trung Quốc. Đó là một số thành phố được tái cấu trúc theo hướng giải tỏa trắng từng ô phố để xây mới các cao ốc, thay đổi hoàn toàn diện mạo đô thị.

Với quy hoạch tổng thể thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, thành phố đưa ra định hướng phát triển liên kết vùng, xây dựng mô hình “hạt nhân – vệ tinh” cho Vùng Thủ đô, trong đó Hà Nội giữ vai trò là đô thị hạt nhân, trung tâm lan tỏa và dẫn dắt toàn vùng Thủ đô, vùng Đồng bằng sông Hồng, vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ và cả nước; đột phá phát triển đường sắt đô thị, phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD); đột phá về thiết chế tại các cực tăng trưởng nhằm kéo giãn dân cư nội đô…

Hà Nội cũng quy hoạch xác định cụ thể 9 cực phát triển, 9 trung tâm lớn, kết hợp 9 trục động lực, với các vành đai, các hành lang, thúc đẩy liên kết vùng và quốc gia, kết nối biên giới, cảng biển và quốc tế; các không gian di sản văn hóa, lịch sử, cảnh quan dọc sông Đà, sông Hồng, sông Đuống; vành đai xanh di sản thiên nhiên, văn hóa, lịch sử, tâm linh, du lịch phía Tây kết nối chuỗi danh lam thắng cảnh và di tích lịch sử.

Nếu quy hoạch này được phê duyệt và triển khai, tôi kỳ vọng tương lai sẽ có một Hà Nội to, đẹp, thông minh, không ô nhiễm, là trung tâm phát triển của đất nước. Tuy nhiên điều tôi và chắc là nhiều người Hà Nội quan tâm nhất là việc ứng xử ra sao với di sản đô thị cũ, tính từ vành đai 3 trở vào?

Theo quy hoạch sẽ có bảo tồn và chỉnh trang. Tuy nhiên dõi theo các thông tin chính thức, đến nay chưa rõ sẽ chỉnh trang từng khu vực cụ thể như thế nào, khu vực nào giữ nguyên đô thị cũ, khu vực nào tái thiết, định hướng tổ chức không gian, định hướng sử dụng đất và phát triển các khu chức năng ra sao. Chúng ta đều biết rằng việc bảo tồn di sản đô thị là hết sức quan trọng, và đây là một trong những nền tảng giữ truyền thống văn hóa không bị đứt đoạn trong quá trình tái thiết đô thị.

Rất nhiều việc chúng ta có thể làm để giúp giảm tải khu vực nội đô, như di dời trụ sở, trường đại học, bệnh viện lớn… ra các cực phát triển mới, đồng thời giữ nghiêm kỷ cương quản lý đô thị bằng việc khống chế chiều cao, khoảng lùi xây dựng, dẹp bỏ các công trình cơi nới trái phép… Nghĩa là ngay ở khu vực trung tâm Hà Nội, chúng ta vẫn có nhiều dư địa để giảm tải dân số mà không làm ảnh hưởng đến các di sản cần giữ gìn.

Làm sao phát triển hài hòa một Hà Nội mở rộng mà vẫn giữ được nét truyền thống, đó là một bài toán khó nhưng không phải là không làm được. Trong quy hoạch mới đã có những định hướng cân nhắc vấn đề này, tôi chỉ xin góp thêm một vài ý như trên từ góc độ một công dân của Hà Nội.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!