Binh sĩ Nga gác bên ngoài nhà máy điện hạt nhân Zaporizhia (Ảnh: AFP).
Khi Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky công bố chi tiết dự thảo kế hoạch hòa bình giữa Mỹ và Ukraine vào ngày 24/12, nhằm mục đích chấm dứt cuộc xung đột kéo dài gần 4 năm qua, hai điều khoản quan trọng vẫn chưa được giải quyết.
Những bất đồng tập trung vào điều 12 và 14 trong đề xuất 20 điểm. Cả hai đều đề cập đến các vấn đề mà Kiev gọi là “sống còn”: lãnh thổ và tương lai của cơ sở hạ tầng trọng yếu. Đây cũng là những vấn đề có thể quyết định khả năng chấm dứt cuộc xung đột Nga – Ukraine.
Nhà máy điện hạt nhân
Một trong những vấn đề gây tranh cãi nhất nằm ở cơ cấu quản lý được đề xuất của Nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia, nhà máy điện hạt nhân lớn nhất châu Âu.
Nằm ở thành phố Enerhodar, nhà máy này sản xuất khoảng 20% lượng điện của Ukraine trước khi Nga phát động chiến dịch quân sự toàn diện.
Theo kế hoạch được Mỹ hậu thuẫn, nhà máy sẽ được vận hành chung bởi Ukraine, Mỹ, Nga, và cả ba bên cùng chia sẻ lợi ích kinh tế.
Tuy nhiên, Ukraine lo ngại rằng mô hình quản lý ba bên sẽ hợp pháp hóa việc Nga kiểm soát nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia, nơi nằm trong tầm kiểm soát của Moscow từ năm 2022 và vẫn đang nắm giữ.
“Nga tin rằng bằng mọi cách, họ sẽ vận hành nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia”, ông Zelensky cảnh báo.
Tổng thống Ukraine cũng đề cập đến những vấn đề từng xảy ra trước chiến tranh với các dự án liên doanh có sự tham gia của Nga, khi Kiev dễ bị Moscow gây sức ép.
Thay vào đó, Ukraine đề xuất một giải pháp song phương: một dự án liên doanh Ukraine – Mỹ với quyền kiểm soát hoạt động ngang nhau tại nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia.
Một nửa lượng điện sẽ được chuyển đến Ukraine, trong khi Washington sẽ tự quyết định cách sử dụng phần của mình. Điều này có thể cho phép cung cấp điện cho các khu vực do Nga kiểm soát mà không cần trao quyền kiểm soát hoạt động cho Moscow.
Vấn đề hạt nhân không thể tách rời khỏi số phận của nhà máy thủy điện và đập Kakhovka, nơi từng bị phá hủy vào năm 2023.
Ông Zelensky nhấn mạnh đập phải được xây dựng lại để đảm bảo hoạt động an toàn của nhà máy Zaporizhzhia và Nga không có ý định chi trả cho việc đó.
“Đập Kakhovka và nhà máy thủy điện Kakhovka, đóng vai trò cần thiết cho hoạt động an toàn và bình thường của nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia, có thể được xây dựng lại như một dự án thịnh vượng khu vực chung với cấu trúc vận hành tương tự”, ông Zelensky đề xuất.
Ukraine khẳng định, điều quan trọng là toàn bộ khu vực – nhà máy điện hạt nhân, Enerhodar và các cơ sở Kakhovka – phải được phi quân sự hóa hoàn toàn.
Các vùng lãnh thổ ở Ukraine mà Nga đã tuyên bố sáp nhập (Ảnh: Sky).
Vấn đề lãnh thổ
Điều 14 của kế hoạch 20 điểm đề cập đến vấn đề mà Tổng thống Zelensky mô tả là khó khăn nhất trong các cuộc đàm phán: tương lai của các vùng lãnh thổ ở các tỉnh Donetsk, Lugansk, Zaporizhzhia và Kherson.
Thỏa thuận đề xuất công nhận ranh giới triển khai quân đội hiện tại là đường tiếp xúc trên thực tế, đóng băng các vị trí trên mặt đất.
“Vì vậy, chúng ta đang ở trong tình huống mà Nga muốn chúng ta rút quân khỏi tỉnh Donetsk, trong khi Mỹ đang cố gắng tìm cách để chúng ta không rút quân vì chúng ta phản đối việc rút quân”, ông Zelensky cho biết.
Lập trường cơ bản của Ukraine, mà ông Zelensky gọi là “phương án A”, là duy trì vị trí hiện tại của lực lượng Kiev. Ngược lại, Moscow yêu cầu Ukraine rút quân khỏi các khu vực thuộc tỉnh Donetsk mà lực lượng Nga chưa kiểm soát hoàn toàn.
Để thu hẹp khoảng cách này, các nhà đàm phán Mỹ đang tìm hiểu các cơ chế như khu phi quân sự hoặc khu kinh tế tự do – những hình thức mà họ tin rằng có thể làm hài lòng cả hai bên.
Ông Zelensky cho biết Ukraine đã đấu tranh để đảm bảo rằng bất kỳ đề xuất nào liên quan đến các khu vực như vậy đều phải được ghi rõ là “có khả năng”, ngăn chặn việc tự động thực hiện.
Theo lập trường của Ukraine, bất kỳ quyết định cụ thể nào cũng sẽ cần các thủ tục pháp lý trong nước, sự chấp thuận của quốc hội, hoặc nếu cần thiết, một cuộc trưng cầu dân ý tại Ukraine.
Bản dự thảo của Ukraine dự kiến thành lập một nhóm làm việc để xác định việc tái triển khai quân đội và các yếu tố cho bất kỳ khu kinh tế đặc biệt nào, nhưng Kiev khẳng định tiến trình này còn phụ thuộc vào việc Nga có rút quân khỏi các khu vực bị kiểm soát hay không.
Ông Zelensky đã đề cập đến Enerhodar như một trường hợp thử nghiệm khả thi. Ông nói rằng một khu kinh tế tự do nhỏ ở khu vực này có thể khả thi, nhưng chỉ khi thành phố này được phi quân sự hóa, đặt dưới sự quản lý của Ukraine và quân đội Nga rút lui.
Kế hoạch cũng quy định rằng việc tái triển khai quân sự tại các tỉnh Dnipropetrovsk, Mykolaiv, Sumy và Kharkov phải diễn ra trước thì thỏa thuận mới có hiệu lực.
Ông Zelensky cũng nhấn mạnh trưng cầu dân ý vẫn là biện pháp cuối cùng.
“Một cuộc trưng cầu dân ý cần ít nhất 60 ngày; nếu không, chúng ta không thể tổ chức… Một số người dân đang sinh sống ở các vùng lãnh thổ bị kiểm soát và không thể bỏ phiếu”, ông nói.
Ông Zelensky lập luận rằng nếu quân đội Ukraine được phép ở lại các vị trí hiện tại mà không rút lui, một cuộc trưng cầu dân ý có thể không cần thiết.
“Nhưng nếu không đồng ý “giữ nguyên hiện trạng”, thì có hai lựa chọn: hoặc chiến tranh tiếp diễn, hoặc sẽ phải đưa ra quyết định về tất cả các khu vực kinh tế tiềm năng”, nhà lãnh đạo Ukrain nêu rõ.
Lập trường của Nga
Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov không bình luận trực tiếp về kế hoạch hòa bình do Ukraine đề xuất khi trả lời câu hỏi của các nhà báo vào ngày 24/12.
Ông Peskov chỉ xác nhận rằng nhà đàm phán kinh tế hàng đầu của Nga, ông Kirill Dmitriev, đã báo cáo cho Tổng thống Vladimir Putin về các cuộc đàm phán với phái đoàn Mỹ tại Miami.
Đại diện Ukraine và Mỹ đã tổ chức một vòng đàm phán khác vào ngày 21/12, sau các cuộc thảo luận giữa Ukraine và Mỹ vào ngày 19/12 và các cuộc đàm phán giữa Nga và Mỹ vào ngày 20/12, tất cả đều diễn ra tại Miami.
Dựa trên những cuộc trao đổi này, ông Peskov cho biết Moscow sẽ “xây dựng lập trường tiếp theo” và tiếp tục liên lạc với Washington thông qua các kênh hiện có.
Nguồn: https://dantri.com.vn/the-gioi/hai-van-de-song-con-quyet-dinh-hoi-ket-cuoc-chien-nga-ukraine-20251225074012290.htm
