Hãy tự cứu bộ não của mình trước khi quá muộn

Nếu đến giờ bạn vẫn chưa biết đến cụm từ “brain rot” (thối não), xin chúc mừng! Có lẽ bạn chưa mắc phải nó.

Đây là tiếng lóng dùng để mô tả ý tưởng rằng việc “quá sống trên mạng” đang làm tổn hại bộ não của chúng ta. Nó cũng diễn tả cảm giác như vừa ngoi lên để thở sau khi đã dành quá nhiều giờ lướt qua những nội dung mạng xã hội chất lượng thấp – hoặc chính để chỉ loại nội dung đó. “Brain rot” có thể là danh từ, động từ, thậm chí là tính từ, tùy vào mức độ “thối não” của bạn.

“Trong một thuật ngữ nghe có vẻ ngớ ngẩn ấy vẫn có một hạt nhân sự thật quan trọng,” Catherine Price, tác giả cuốn “How to Break Up With Your Phone”, nói.

Nhưng liệu điện thoại thông minh có thực sự đang làm não chúng ta thối rữa?

Tất cả chúng ta đều đang bị phân tâm

Price cho biết kể từ khi cuốn sách của bà xuất bản, bà đã nghe từ hàng nghìn người đang vật lộn với việc tập trung. Những người từng yêu thích đọc sách giờ thấy mình không thể đọc hết một cuốn – bà cho rằng vì điện thoại thông minh đã làm trầm trọng thêm xu hướng dễ bị phân tâm vốn có của chúng ta.

“Tôi nghĩ đó là nguyên nhân của rất nhiều căng thẳng và kiệt sức mà nhiều người đang trải qua những ngày này,” Price nói.

Nghiên cứu cho thấy việc lướt các video ngắn trên TikTok, Instagram hoặc YouTube Shorts đang ảnh hưởng đến sự chú ý, trí nhớ và sức khỏe tâm thần của chúng ta. Một phân tích tổng hợp gần đây từ các tài liệu khoa học phát hiện rằng việc gia tăng sử dụng video dạng ngắn có liên hệ với suy giảm nhận thức và gia tăng lo âu.

Bộ não chúng ta vốn dĩ dễ bị phân tâm – và có lý do chính đáng. Nếu bạn đang đọc sách mà nghe thấy một tiếng động lớn, bạn được lập trình để ngẩng lên và kiểm tra. Đó là tiếng xe nổ ống pô? Hay tiếng súng?

Vấn đề của những gián đoạn liên tục, dù qua thông báo điện thoại hay việc liên tục chuyển từ chủ đề này sang chủ đề khác khi lướt, là chúng làm phân mảnh sự chú ý của ta, khiến việc duy trì tập trung trong thời gian dài trở nên khó khăn hơn.

“Vì thế, ví dụ, ngay cả khi bạn đang ngồi trước một video hướng dẫn dài 20 phút trên YouTube, bạn cũng sẽ cảm thấy khó chịu,” Nataliya Kos’myna, nhà khoa học nghiên cứu tại MIT, nói. “Bởi vì nó dài hơn, và nó đòi hỏi nhiều sự chú ý của bạn hơn.”

Hệ quả dài hạn

Tuy nhiên, câu hỏi liệu có những hệ quả dài hạn đối với bộ não hay không thì phức tạp hơn.

“Chúng ta biết rằng có những vùng nhất định của não, những kết nối nhất định giữa các vùng não, trông có vẻ khác biệt ở những người online nhiều hơn, dành nhiều thời gian hơn cho mạng xã hội, gắn bó với điện thoại hơn,” Jason Chein, giáo sư tâm lý học và khoa học thần kinh tại Đại học Temple, cho biết.

Nhưng ông nói thêm, tương quan không đồng nghĩa với quan hệ nhân quả. Có thể những người vốn dễ bị phân tâm hơn thì bị thu hút sử dụng điện thoại nhiều hơn.

Trong một nghiên cứu năm 2025 đăng trên tạp chí Translational Psychiatry, các nhà nghiên cứu xem xét dữ liệu theo chiều dọc của hơn 7.000 trẻ em trên toàn quốc và phát hiện rằng việc sử dụng màn hình nhiều hơn có liên hệ với sự giảm độ dày vỏ não ở một số vùng nhất định. Vỏ não, lớp ngoài cùng nằm trên các cấu trúc não nguyên thủy hơn, cho phép chúng ta thực hiện tư duy cấp cao, ghi nhớ và ra quyết định.

“Chúng ta thực sự cần nó cho những việc như kiểm soát ức chế hoặc không quá bốc đồng,” Mitch Prinstein, cố vấn khoa học cấp cao của Hiệp hội Tâm lý Hoa Kỳ và giáo sư tâm lý học và khoa học thần kinh tại Đại học North Carolina ở Chapel Hill – người không tham gia nghiên cứu – cho biết.

Vỏ não cũng quan trọng trong việc kiểm soát các hành vi gây nghiện.

“Dường như đó là những khu vực bị ảnh hưởng bởi sự giảm độ dày vỏ não,” ông nói, giải thích rằng tính bốc đồng có thể thúc đẩy chúng ta tìm kiếm những “cú hích dopamine” từ mạng xã hội. Trong nghiên cứu, thời gian sử dụng màn hình nhiều hơn cũng liên hệ với nhiều triệu chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) hơn.

Một yếu tố quan trọng khác là việc dùng màn hình nhiều hơn thường đồng nghĩa với việc sử dụng vào ban đêm.

“Lý do số một khiến trẻ em không đạt được tám tiếng ngủ khuyến nghị mỗi đêm là vì chúng dùng màn hình quá nhiều. Chúng thường dùng ngay trên giường,” Prinstein nói.

Theo thời gian, việc thiếu ngủ, đặc biệt trong giai đoạn vị thành niên, làm giảm chất trắng trong não. Chất trắng là một chất béo bao phủ các nơron và giúp tăng tốc tín hiệu thần kinh – và nó phát triển mạnh trong thời kỳ vị thành niên, ông cho biết.

“Đó là một phần rất lớn lý do vì sao chúng ta có thể tham gia vào những dạng tư duy phức tạp giống người trưởng thành hơn,” Prinstein nói. “Vì vậy, một nghiên cứu thú vị cho thấy ở mọi thước đo chức năng nhận thức – từ tính bốc đồng, khả năng đọc hiểu đến vốn từ vựng – tất cả đều thấp hơn ở nhóm sử dụng màn hình nhiều nhất.”

Nhưng không phải mọi loại thời gian sử dụng màn hình đều giống nhau. Một nghiên cứu gần đây đã gỡ mạng xã hội khỏi thiết bị của trẻ em nhưng vẫn cho phép chúng dùng điện thoại bao lâu tùy thích. Kết quả? Trẻ vẫn dành lượng thời gian tương tự trên điện thoại nhưng không gặp những tác động tiêu cực tương tự.

“Điều quan trọng là bạn đang làm gì trên màn hình,” Prinstein nói.

Bộ não của bạn khi dùng chatbot AI

Kos’myna bắt đầu nhận thấy sinh viên của mình sử dụng chatbot trí tuệ nhân tạo để giúp hoàn thành bài tập, và bà tò mò điều đó ảnh hưởng đến việc học như thế nào. Bà và các đồng nghiệp đã thiết kế một nghiên cứu để tìm hiểu.

Các sinh viên được giao đề bài luận. Một số chỉ được dùng não mình để trả lời câu hỏi, một số khác được phép dùng công cụ tìm kiếm nhưng tắt phần tóm tắt AI. Nhóm thứ ba được dùng chatbot AI bao nhiêu tùy thích. Hoạt động não của tất cả sinh viên được ghi lại, và sau đó họ được hỏi về những gì mình đã viết.

Cỡ mẫu nhỏ – 54 sinh viên – nhưng kết quả rất đáng chú ý.

Những sinh viên dùng chatbot không ghi nhớ được thông tin – hầu hết thậm chí không thể trích dẫn từ chính bài luận của mình ngay sau khi hoàn thành – và não của họ cũng không hoạt động tích cực bằng trong suốt thí nghiệm.

“Chúng tôi đo lường cái gọi là kết nối chức năng của não,” Kos’myna nói. “Nó không đo lường sự lười biếng hay IQ hay bất cứ điều gì tương tự, mà theo cách nói đơn giản, nó đo lường các vùng nào của não đang ‘trò chuyện’ với nhau.”

Làm thế nào để màn hình phục vụ bạn

Tin tốt là có những cách đơn giản để giảm thiểu tác động của màn hình và mạng xã hội lên não bộ. Dưới đây là một số lời khuyên từ các chuyên gia.

Không màn hình trong phòng ngủ, với bất kỳ ai . Giấc ngủ đặc biệt quan trọng đối với trẻ em và thanh thiếu niên khi não vẫn đang phát triển, nhưng nó thiết yếu cho sức khỏe thể chất và tinh thần của tất cả mọi người. Thiết bị nên được sạc qua đêm ở một căn phòng cách xa đầu giường, Prinstein khuyên, và nói thêm: “Hãy mua một chiếc đồng hồ báo thức kiểu cũ.”

Hãy đưa ra quyết định có ý thức khi sử dụng chatbot . Luôn có cái giá phải trả khi bạn giao việc cho thứ khác làm thay. “Bộ não của chúng ta rất thích lối tắt,” Kos’myna nói. Nhưng nếu bạn không sử dụng một kỹ năng, bạn sẽ mất nó. Ngoài ra còn có chi phí môi trường, những lo ngại về sức khỏe tâm thần và vấn đề quyền riêng tư dữ liệu.

Sự điều độ là một người bạn . “Chúng ta đang chọn mình dành bao nhiêu thời gian cho màn hình, hay các nền tảng đang ảnh hưởng đến lựa chọn đó?” Prinstein đặt câu hỏi. Xem TikTok 10 phút có thể tương đối vô hại, nhưng nếu bạn thường xuyên thấy mình rơi vào “hang thỏ” không lối thoát, có lẽ đã đến lúc đánh giá lại mối quan hệ của mình với một ứng dụng hay thiết bị cụ thể. Các chuyên gia khuyến nghị xóa những ứng dụng gây vấn đề hoặc dùng công cụ chặn ứng dụng.

Hãy chấp nhận thử thách cho não bộ . Nhiều công nghệ hứa hẹn sự dễ dàng trong tương tác xã hội, công việc và học tập. Nhưng quá dễ dàng lại không tốt cho não bộ. “Chúng ta cần một chút ma sát, một chút vật lộn, một chút thử thách. Đó là một phần của việc học,” Prinstein nói. Quá nhiều sự dễ dàng lấy đi sự đấu tranh từng giúp con người phát triển những năng lực tiên tiến như ngày nay.

Nguồn: The Washington Post