Hơn hai thập kỷ căng thẳng trong quan hệ Mỹ – Venezuela

Cuộc đột kích của đặc nhiệm Mỹ vào thủ đô Caracas để bắt Tổng thống Nicolas Maduro cùng vợ rạng sáng 3/1 đánh dấu bước leo thang nghiêm trọng trong quan hệ vốn đã căng thẳng giữa hai quốc gia.

Hai nước từng duy trì quan hệ hữu nghị kể từ khi Mỹ công nhận nền độc lập của Venezuela năm 1835. Mỹ hồi năm 1895 đã đứng về phía Venezuela khi nước này xảy ra tranh chấp biên giới với Anh, xoay quanh vùng lãnh thổ là Guyana ngày nay.

Khi những mỏ dầu mỏ lớn được phát hiện ở Venezuela vào đầu thế kỷ 20, lãnh đạo Juan Vicente Gomez đã cấp quyền khai thác cho các công ty Mỹ. Venezuela sau đó trở thành nhà cung cấp dầu mỏ chủ chốt của Mỹ, khiến quan hệ giữa Caracas và Washington càng trở nên khăng khít.

Trong thời Chiến tranh Lạnh, Mỹ coi Venezuela là đồng minh ở khu vực Mỹ Latin, Washington cũng là đối tác thương mại lớn nhất của Caracas. Trong giai đoạn này, Mỹ đã đồng ý bán 18 tiêm kích F-16 cho Venezuela, giúp Venezuela trở thành quốc gia Nam Mỹ duy nhất vận hành chiến đấu cơ F-16 trong khoảng 20 năm.

Tuy nhiên, mối quan hệ thay đổi kể từ khi ông Hugo Chavez lên nắm quyền lãnh đạo Venezuela năm 1998, với lập trường chống giới tinh hoa và chống Mỹ. Một năm sau, Venezuela quy định hãng dầu quốc doanh PDVSA phải sở hữu phần lớn dự án khai thác dầu mỏ ở nước này.

Chính sách của ông Chavez đã khiến hai “ông lớn” dầu khí của Mỹ là Exxon và Conoco phải rời Venezuela vào thập niên 2000, tài sản của họ cũng bị quốc hữu hóa. Điều này đã góp phần từng bước đẩy Venezuela vào thế đối đầu với Mỹ.

Quan hệ càng xấu đi khi Venezuela thắt chặt quan hệ với Nga, Trung Quốc và Iran, trục xuất các tổ chức phi chính phủ và nhà ngoại giao bị cho là thân Mỹ, khiến Washington chỉ trích gay gắt.

Đầu năm 2002, Venezuela chìm trong cuộc tổng đình công và ông Chavez bị truất quyền sau khi có ý định kiểm soát toàn bộ công nghiệp dầu mỏ. Nhưng chỉ hai ngày sau, những người ủng hộ Chavez, chủ yếu là người nghèo, xuống đường thể hiện sức mạnh và đưa ông trở lại dinh tổng thống. Venezuela cáo buộc Mỹ hậu thuẫn âm mưu đảo chính này, song Washington phủ nhận.

Năm 2006, Hugo Chavez tái đắc cử tổng thống với 63% phiếu, tuyên bố mở rộng các chính sách có tính cách mạng của mình. Ông cũng thiết lập các mối quan hệ thân thiết về chính trị và kinh tế với một loạt nhà lãnh đạo cánh tả mới được bầu ở Nam Mỹ trong “làn sóng hồng” ở Bolivia, Nicaragua, Ecuador…

Cũng trong năm đó, tổng thống Mỹ George W. Bush đã cấm bán vũ khí và thiết bị quân sự cho Venezuela, với lý do thiếu sự hợp tác trong cuộc chiến chống khủng bố. Đây được coi là những lệnh trừng phạt đầu tiên của Mỹ với quốc gia Nam Mỹ này.

Đến năm 2010, hai nước không còn đại sứ tại thủ đô của nhau.

Sau khi ông Chavez qua đời năm 2013 vì ung thư, người kế nhiệm mà ông lựa chọn là Nicolas Maduro lên nắm quyền. Trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông, quan hệ giữa Venezuela với Mỹ tiếp tục xấu đi.

Mỹ đã áp đặt hạn chế thị thực và trừng phạt các quan chức Venezuela với cáo buộc vi phạm nhân quyền. Các lệnh trừng phạt của Mỹ khiến kinh tế Venezuela rơi vào khó khăn, người dân chịu cảnh thiếu hụt lương thực và thuốc men, lạm phát tăng vọt và làn sóng di cư bùng phát.

Khi phe đối lập giành quyền kiểm soát quốc hội Venezuela năm 2015, ông Maduro đã cho thành lập Hội đồng Lập pháp với quyền lực còn lớn hơn cả quốc hội. Mỹ sau đó áp lệnh trừng phạt đối với một số quan chức cấp cao, gồm cả thành viên Tòa án Tối cao Venezuela, với cáo buộc làm suy yếu quyền lực quốc hội.

Năm 2017, chính quyền tổng thống Donald Trump nhiệm kỳ một đã ngăn Venezuela tiếp cận với thị trường tài chính, cấm các bên mua lại nợ của nước này. Các lệnh trừng phạt dầu mỏ được tăng cường, khiến kinh tế Venezuela rơi vào khủng hoảng, lạm phát giai đoạn này có lúc lên tới 345%.

Ông Trump khi đó lần đầu tiên đề cập đến “lựa chọn quân sự” ở Venezuela, lời đe dọa mà ông tiếp tục lặp lại trong những năm sau đó. Washington đã cấm mua trái phiếu do chính phủ Venezuela và công ty dầu khí quốc gia PDVSA phát hành.

Năm 2018, ông Maduro tuyên bố tái đắc cử với gần 70% phiếu bầu, nhưng Mỹ từ chối công nhận tính hợp pháp của ông. Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo khi đó kêu gọi người dân Venezuela hợp tác với quốc hội thay vì ông Manduro.

Mỹ năm 2019 thắt chặt các lệnh trừng phạt với mục tiêu bóp nghẹt nền kinh tế Venezuela. Caracas đã cắt đứt quan hệ ngoại giao với Mỹ cùng hàng chục quốc gia khác, những nước đã công nhận lãnh đạo đối lập Juan Guaido là tổng thống lâm thời. Chính phủ tự xưng của Guaido bị giải tán năm 2023.

Washington cũng áp đặt các lệnh trừng phạt đối với công ty dầu khí PDVSA và ngân hàng trung ương Venezuela.

Tháng 4/2019, Mỹ áp lệnh cấm vận dầu mỏ với Venezuela. Sau đó, Washington phong tỏa tất cả tài sản của chính phủ Venezuela tại Mỹ. Washington còn cáo buộc ông Maduro đứng đầu băng đảng ma túy Cartel of the Suns, một tổ chức mà các chuyên gia cho rằng chưa thể chứng minh sự tồn tại của nó.

Năm 2023, dưới chính quyền Joe Biden, lệnh cấm dầu mỏ từ Venezuela được nới lỏng để bù đắp cho nguồn cung dầu thô thiếu hụt từ Nga sau khi xung đột Ukraine bùng phát. Tuy nhiên, lệnh này được tái áp đặt khi Washington cho rằng ông Maduro không thực hiện cam kết bầu cử tổng thống công bằng năm 2024, trong đó lãnh đạo đối lập Maria Corina Machado bị tuyên bố là không đủ tư cách tranh cử.

Kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng hồi tháng 1/2025, Washington đã tăng cường các động thái cứng rắn với Caracas, đảo ngược chính sách tiếp cận và đối thoại của người tiền nhiệm Biden.

Tháng 8/2025 đánh dấu việc Mỹ bắt đầu tăng cường lực lượng quân sự quy mô lớn ở khu vực Caribe và bắt đầu chiến dịch tập kích xuồng chở ma túy từ tháng 9. Chính phủ ông Trump cáo buộc Caracas phải chịu trách nhiệm với dòng chảy ma túy tràn vào Mỹ.

Chính quyền Tổng thống Trump tuyên bố hoạt động này nhằm ngăn chặn ma túy vào Mỹ, trong khi ông Maduro chỉ trích và cho rằng “đó chỉ là lời nói dối” để biện minh cho kế hoạch can thiệp lật đổ ông và “cướp đoạt” tài nguyên Venezuela.

Ngày 10/12, Mỹ thông báo bắt một tàu chở dầu ngoài khơi Venezuela, động thái mà Caracas cáo buộc là “cướp biển”. Ông Trump ngày 29/12 tuyên bố lực lượng Mỹ đã tập kích một cảng của Venezuela bị cáo buộc được các tàu chở ma túy sử dụng. Đây được xem là cuộc tấn công vào đất liền đầu tiên trong chiến dịch của Mỹ.

Căng thẳng lên đến đỉnh điểm ngay trong những ngày đầu năm 2026 với chiến dịch bắt vợ chồng ông Maduro. Hai ngày sau khi bị bắt, Tổng thống Venezuela cùng vợ ngày 5/1 dự phiên điều trần đầu tiên tại tòa án ở New York. Hai người bác bỏ cáo trạng, tuyên bố bản thân vô tội. Thẩm phán Hellerstein cho biết phiên điều trần tiếp theo sẽ diễn ra ngày 17/3, bắt đầu cuộc chiến pháp lý dài hơi với ông Maduro.

Thanh Tâm (Theo Le Monde, Al Jazeera, CNN)