Iran chặn Hormuz, “bóng ma” khủng hoảng năng lượng thập niên 1970 trở lại?

“Bóng ma” khủng hoảng năng lượng

Thị trường dầu mỏ toàn cầu đang đứng trước nguy cơ một cú sốc nguồn cung mới, sau khi các cuộc không kích của Mỹ nhằm vào Iran cuối tuần qua làm dấy lên lo ngại về khả năng gián đoạn dòng chảy năng lượng qua eo biển Hormuz – tuyến vận tải huyết mạch của thế giới.

Ngày 2/3, truyền thông Iran cho biết nước này đã phong tỏa eo biển Hormuz và cảnh báo sẽ tấn công bất kỳ tàu thuyền nào tìm cách đi qua khu vực. Thông tin này xuất hiện trong bối cảnh căng thẳng quân sự giữa Mỹ và Iran leo thang chưa từng có.

Giới phân tích dự báo giá dầu có thể phản ứng mạnh. Tuy nhiên, câu hỏi lớn hơn là liệu căng thẳng có leo thang thành một cuộc khủng hoảng kéo dài, làm tê liệt xuất khẩu dầu từ Vùng Vịnh hay không.

Bà Vandana Hari, CEO Vanda Insights, nhận định thế giới có thể đang chứng kiến một cuộc xung đột toàn diện giữa Mỹ và Iran – kịch bản chưa từng có tiền lệ và rất khó dự đoán. Nếu xung đột kéo dài và Iran đáp trả quyết liệt, rủi ro gián đoạn nguồn cung dầu Trung Đông sẽ tăng vọt.

Eo biển Hormuz nằm giữa Iran và Oman, nối Vịnh Ba Tư ở phía Bắc với Vịnh Oman và Biển Arab ở phía Nam. Tại điểm hẹp nhất, eo biển chỉ rộng khoảng 33km, trong đó luồng hàng hải cho tàu thuyền qua lại chỉ rộng 3km mỗi chiều. Không gian chật hẹp khiến khu vực này trở thành một trong những “điểm nghẽn” nhạy cảm nhất của thương mại năng lượng toàn cầu.

Đáng chú ý, tuyến đường này là lối đi duy nhất để dầu mỏ từ các cường quốc vùng Vịnh trong đó có cả Iran vận chuyển ra thị trường quốc tế.

Bản đồ khu vực eo biển Hormuz (Ảnh: BBC).

Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) từng gọi đây là “điểm nghẽn dầu mỏ quan trọng nhất thế giới”. Theo dữ liệu của Kpler, khoảng 13 triệu thùng dầu/ngày đi qua khu vực này trong năm 2025, tương đương 31% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển toàn cầu. Chỉ cần một sự gián đoạn nhỏ cũng đủ tạo cú sốc tức thì lên giá dầu và LNG.

Phần lớn dầu xuất khẩu của Saudi Arabia, Iran, UAE, Kuwait và Iraq – các thành viên của Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC) – đều phải đi qua Hormuz, chủ yếu hướng tới thị trường châu Á. Bên cạnh đó, Qatar – một trong những quốc gia xuất khẩu LNG lớn nhất thế giới – cũng phụ thuộc nặng nề vào tuyến vận tải này.

Năm 2024, khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày, tương đương 20% nhu cầu toàn cầu, đã được vận chuyển qua tuyến đường này. Cũng trong năm 2024, Iran đã bắt giữ các tàu hàng tại hoặc gần khu vực eo biển Hormuz. Một số vụ bắt giữ được cho là nhằm đáp trả việc Mỹ thu giữ các tàu liên quan đến Iran.

Những vụ tấn công nhằm vào tàu chở hàng trong và quanh eo biển Hormuz trước đây đã làm dấy lên lo ngại rằng, bất kỳ cuộc xung đột nào tại vùng Vịnh cũng có thể gây gián đoạn nghiêm trọng cho chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu.

Đối với thế giới, khu vực này không chỉ là nguồn cung cấp năng lượng mà còn là “động mạch chủ” của thương mại toàn cầu. Bất kỳ sự gián đoạn nào đối với dòng chảy này đều sẽ gây ra những cú sốc trên thị trường năng lượng toàn cầu và gây tăng giá dầu đột biến.

Nguy cơ cú sốc lớn hơn thập niên 1970

Việc phong tỏa Hormuz vì thế được xem là “kịch bản ác mộng” của thị trường năng lượng.

Reuters dẫn nguồn từ phái bộ hải quân EU cho biết các tàu thương mại đã nhận cảnh báo từ phía Iran rằng không được phép đi qua eo biển. Dù Tehran chưa chính thức xác nhận phong tỏa, thị trường đã bắt đầu định giá rủi ro.

Chính vì vậy, việc Iran tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz đang làm dấy lên lo ngại về một cú sốc nguồn cung quy mô lớn, có thể khiến thị trường năng lượng toàn cầu rơi vào tình thế tương tự những biến động dữ dội của thập niên 1970.

Trước cả khi có tuyên bố chính thức về việc phong tỏa, giá dầu thế giới đã bật tăng mạnh. Kết phiên đầu tuần, giá dầu tăng khoảng 9%, có thời điểm dầu Brent giao sau tại London – chuẩn tham chiếu toàn cầu – vọt tới 13%. Đà tăng tiếp diễn trong ngày 4/3, khi dầu Brent có lúc vọt lên hơn 84 USD/thùng và dầu WTI ở mức gần 75 USD/thùng.

Giá dầu bất ngờ tăng vọt (Ảnh: Trading economics).

Giới phân tích cảnh báo, nếu gián đoạn kéo dài, mức độ tác động có thể nghiêm trọng hơn cả lệnh cấm vận dầu mỏ Arab năm 1973 hay cuộc cách mạng Iran năm 1979 – những sự kiện từng gây ra khủng hoảng năng lượng toàn cầu.

Theo nhiều chuyên gia, giá dầu hoàn toàn có thể vượt mốc 100 USD/thùng nếu dòng chảy từ Vùng Vịnh bị ngắt quãng trong thời gian dài. Không chỉ dầu thô, giá LNG cũng có nguy cơ quay lại vùng đỉnh từng thiết lập năm 2022.

Kịch bản xấu nhất: Dầu lên ba chữ số?

Câu hỏi then chốt hiện nay là liệu sự gián đoạn sẽ kéo dài bao lâu? Thị trường có thể chịu được cú sốc ngắn hạn, nhưng một sự phong tỏa kéo dài sẽ tạo ra cú sốc mang tính cấu trúc.

Trong động thái trấn an thị trường, liên minh OPEC+ đã quyết định nâng hạn ngạch sản lượng tháng 4 thêm 206.000 thùng/ngày – mức tăng cao hơn dự báo. Tuy nhiên, khối này chưa phát tín hiệu về việc tăng mạnh sản lượng hơn nữa.

Tuy nhiên, giới quan sát nhấn mạnh rằng nếu dầu không thể lưu thông qua Hormuz, thì việc tăng sản lượng cũng không giải quyết được bài toán cung ứng. “Sự lưu thông quan trọng hơn con số sản lượng”, một chuyên gia năng lượng nhận định.

Saudi Arabia thời gian qua đã đẩy mạnh xuất khẩu nhằm tạo “vùng đệm” ngắn hạn. Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng những biện pháp này chỉ có thể giảm sốc tạm thời, khó bù đắp một sự gián đoạn kéo dài và trên diện rộng.

Người dân ngồi trước khung cảnh xưởng đóng tàu ngoài khơi thành phố Fujairah, thuộc eo biển Hormuz ở phía bắc UAE (Ảnh: AFP).

Từ đầu năm đến nay, giá dầu đã đảo chiều tăng mạnh do rủi ro leo thang tại Trung Đông. Trong hai tháng đầu năm, dầu Brent tăng khoảng 19%, còn WTI tăng gần 16%, xóa nhòa xu hướng giảm của năm trước.

Theo ông Saul Kavonic, chuyên gia tại công ty tài chính MST Marquee, các kịch bản có thể dao động từ việc xuất khẩu dầu của Iran giảm vài triệu thùng/ngày và phong tỏa hoàn toàn Hormuz. Điều khiến thị trường lo ngại nhất không chỉ là dầu Iran bị mất, mà là sự tê liệt của cả tuyến vận tải năng lượng toàn cầu.

Ông Andy Lipow (Lipow Oil Associates) cho rằng tình huống tồi tệ nhất là các cơ sở dầu mỏ của Saudi Arabia bị tấn công, sau đó Hormuz bị đóng cửa hoàn toàn. Ông ước tính xác suất kịch bản này vào khoảng 33%, trong bối cảnh Iran có thể bị dồn vào thế không còn lựa chọn.

Điểm mấu chốt hiện nay là thời gian và quy mô gián đoạn. Giá dầu và LNG sẽ tăng mạnh đến đâu phụ thuộc vào việc sản xuất và vận chuyển năng lượng từ vùng Vịnh bị ảnh hưởng trong bao lâu.

Nếu Hormuz thực sự bị phong tỏa, thị trường năng lượng toàn cầu có thể bước vào một chu kỳ biến động mới – nơi “bóng ma” khủng hoảng dầu mỏ kiểu thập niên 1970 không còn là lời cảnh báo xa vời, mà trở thành kịch bản hiện hữu.