Khi nghề nghiệp tương lai không còn dễ định hướng với nhiều người trẻ

Lần đầu tiên trong nhiều thập kỷ, câu hỏi “học để làm nghề gì” trở nên mông lung hơn. Khi AI, tự động hóa và công nghệ số liên tục tái định hình thị trường lao động, người trẻ không chỉ lo lắng về nguy cơ bị thay thế, mà còn bối rối vì những bản đồ nghề nghiệp quen thuộc không còn đủ chắc chắn để định hướng tương lai.

Nỗi hoang mang ấy không bắt nguồn từ sự thiếu nỗ lực hay thiếu thông tin. Nó phản ánh một thực tế sâu xa hơn: khi công nghệ phát triển nhanh hơn cách giáo dục định nghĩa về nghề nghiệp, người học buộc phải tự tìm đường trong một không gian ngày càng mở, cạnh tranh và mang tính toàn cầu.

Thị trường lao động hôm nay đòi hỏi người trẻ phải trả lời được: “Mình có năng lực gì để liên tục thích ứng, tạo giá trị và tái định vị bản thân trong nhiều bối cảnh khác nhau?”.

Nỗi lo bị chiếm chỗ

Khảo sát nội bộ của Trường THPT Thái Phiên (Hải Phòng) trong một nhóm học sinh lớp 12 về tác động của trí tuệ nhân tạo đến nhu cầu nhân lực tương lai cho thấy một điểm chung: cảm giác băn khoăn nhiều hơn sự yên tâm.

Vũ Trà My, học sinh lớp 12, chia sẻ: “AI đang phát triển mạnh, nhiều ngành liên quan đến kỹ thuật số, tự động hóa, dịch vụ áp dụng AI để tiết kiệm chi phí, tăng năng suất và dẫn đến việc cắt giảm nhân sự ở nhiều công ty, tổ chức. Điều này có thể khiến nhiều người khó xin việc”.

Nỗi lo ấy khiến việc chọn ngành trở nên khó khăn. “Dù có công việc em yêu thích, đúng với phong cách và năng lực nhưng nếu việc đó có sự hỗ trợ của AI thì em phải cân nhắc kỹ lưỡng vì lo nếu AI thay thế con người trong công việc đó, mình khó có sự ổn định lâu dài”, Trà My nói.

Phạm Khải Hưng, một học sinh khác, cho biết bản thân hiểu rằng không thể né tránh công nghệ. “Cô giáo chủ nhiệm em bảo, bất kể ngành nghề nào, không phải AI thay thế con người mà chỉ là người biết sử dụng AI sẽ thay thế người không biết sử dụng”, Hưng chia sẻ. Hưng cũng cho biết, bản thân đang cố gắng tìm những nghề được cho là “ổn định” trong khi vẫn bị cuốn hút bởi các lĩnh vực mới như tự động hóa hay công nghệ bán dẫn.

Nguyễn Kim Ngân và Phạm Quỳnh Anh lại có cách nhìn khác. Hai em cho rằng sẽ theo đuổi những nghề đòi hỏi tư duy, khả năng kết nối và yếu tố con người. “Công nghệ có thể thay đổi cách làm việc, nhưng nếu có năng lực cốt lõi, tư duy phản biện và khả năng thích ứng thì vẫn có nhiều cơ hội, kể cả khi làm việc trong môi trường rộng mở hơn”, Quỳnh Anh chia sẻ.

Những quan điểm này cho thấy một mâu thuẫn phổ biến của người trẻ hiện nay: họ hiểu rằng công nghệ là điều kiện bắt buộc, nhưng lại chưa biết phải chuẩn bị những năng lực nào để không bị tụt lại phía sau.

Nhiều người trẻ băn khoăn về lựa chọn ngành nghề khi thị trường lao động liên tục thay đổi (Ảnh: FPTU).

Đầu tư vào năng lực mà công nghệ khó thay thế

Từ góc nhìn của những người đã bước vào thị trường lao động, sự lo lắng này không phải không có cơ sở.

Hà Linh, hiện là chuyên viên truyền thông và chiến lược tại Hà Nội, cho rằng nếu chỉ cạnh tranh với công nghệ bằng tốc độ hay số lượng, người lao động sẽ sớm rơi vào thế bất lợi. Những công việc có quy trình rõ ràng, đầu ra dễ kiểm soát như soạn thảo cơ bản, tổng hợp thông tin hay báo cáo định kỳ đang chịu tác động mạnh từ AI.

Theo Linh, để không bị đào thải, người trẻ cần đầu tư vào những năng lực mà công nghệ khó thay thế, như khả năng hiểu con người, hiểu bối cảnh, tư duy tạo giải pháp và chịu trách nhiệm với kết quả cuối cùng. “Người giỏi dùng AI không chỉ là người biết đặt lệnh, mà là người biết coi công nghệ như một đồng nghiệp: giao việc, đặt mục tiêu, phản biện và kiểm chứng kết quả”, Linh chia sẻ.

Cùng quan điểm, TS Nguyễn Thị Cúc Phương – chuyên gia quản lý dự án của Tổ chức Quốc tế Pháp ngữ – cho rằng công nghệ không xóa sổ ngành nghề, nhưng buộc người học phải nâng cấp năng lực.

“Tôi từng thấy bất ngờ vì khả năng phiên dịch nhanh và tốt của AI. Nhưng không có nghĩa người học các ngành ngôn ngữ thất nghiệp. Tôi từng cho phép sinh viên dùng AI để dịch, nhưng hướng dẫn các bạn ấy. Thường các văn bản do AI dịch sẽ phải biên tập, chỉnh sửa khoảng 40%. Nên học để dùng AI, chứ đừng né tránh hoảng sợ”, bà chia sẻ về trải nghiệm của mình.

Trường đại học tương lai là nơi để người học rèn luyện năng lực, khởi tạo giá trị và khả năng thích ứng trong những bối cảnh rộng mở hơn (Ảnh: FPTU).

Khi đại học trở thành nơi giúp người học thử nghiệm và dịch chuyển

Câu hỏi lớn được đặt ra: Đại học cần làm gì để giúp người học không bị động trước những biến động của thị trường lao động?

Nhiều chuyên gia giáo dục cho rằng, đại học của tương lai không còn là nơi đào tạo cho một nghề cố định, mà là nơi giúp người học thử nghiệm, va chạm, hình thành tư duy tạo giá trị và sẵn sàng dịch chuyển khi bối cảnh thay đổi.

Cựu sinh viên Trường Đại học FPT – Hoàng Trung Thiên Vương – đồng sáng lập Base.vn – cho rằng, sinh viên cần được trao cơ hội để tự mình quyết định, thử nghiệm và thất bại.

“Việc chỉ đi theo con đường an toàn, bằng phẳng sẽ không tạo ra cơ hội phát triển. Chúng ta đang sống trong thời kỳ đổi mới sáng tạo nên cần phải tạo ra một cộng đồng để cùng nhau vượt qua nỗi sợ sai và thất bại”, anh chia sẻ.

Thiên Vương cho biết, một trong những điều hay nhất ở môi trường đại học anh từng theo là trường và thầy cô đều tin tưởng sinh viên và sẵn sàng trao cho các bạn những cơ hội đa dạng để trải nghiệm như đi du học nước ngoài, học tập cùng dự án, học cùng các doanh nghiệp… Thiên Vương cũng chia sẻ, quãng thời gian học tại Trường Đại học FPT đã tạo điều kiện để anh tiếp cận sớm với tư duy khởi nghiệp, từ đó, giúp anh trong việc phát triển và vận hành công ty hiện tại.

Hoàng Anh Dũng – cũng là cựu sinh viên FPTU từng theo học Kỹ thuật phần mềm rẽ sang Ngôn ngữ Anh cho biết, việc được học tập trong môi trường gắn với dự án, doanh nghiệp và các hoạt động trải nghiệm đã giúp anh xây dựng nền tảng công nghệ, tư duy kinh doanh và khả năng làm việc trong môi trường đa dạng. Nhờ đó, anh có thể chủ động chuyển hướng nghề nghiệp, sẵn sàng thích ứng và hiện đảm nhiệm vị trí quản lý quan hệ đối tác tại một doanh nghiệp công nghệ.

Câu chuyện này không phải là cá biệt, mà phản ánh một xu hướng đào tạo ngày càng rõ nét: đại học không chỉ trang bị kiến thức, mà tạo ra không gian để người học rèn luyện năng lực công nghệ, tư duy khởi tạo giá trị và khả năng thích ứng trong những bối cảnh rộng mở hơn.

Ở góc độ tuyển dụng, ông Nguyễn Trọng Giáp – Chủ tịch HĐQT, Tổng giám đốc Hệ thống Tiếng Anh HDI English – cho rằng những sinh viên được đào tạo trong môi trường chú trọng trải nghiệm, tư duy công nghệ, ngoại ngữ và gắn kết với doanh nghiệp thường có lợi thế khi bước vào thị trường lao động, đặc biệt là các tổ chức có yếu tố toàn cầu.

Trước “cơn lốc” AI, điều người học cần không phải là một danh sách ngành nghề an toàn, mà là một nền tảng năng lực đủ vững để không bị lạc đường, một môi trường cho phép người học thử nghiệm, dịch chuyển và trưởng thành cùng sự thay đổi của thế giới.