Khơi thông điểm nghẽn thể chế

Đổi mới tư duy xây dựng pháp luật

Ông Tạ Văn Hạ, Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa – Xã hội của Quốc hội, bày tỏ ấn tượng khi nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV đánh dấu nhiều đột phá thể chế. Với phương châm “tắc đâu thông đấy, tháo gỡ ngay và luôn”, nhiệm kỳ qua đã có tới 10 kỳ họp thường kỳ và 9 kỳ họp bất thường. Thông qua đó, Quốc hội hoàn thành khối lượng công việc lập pháp “chưa bao giờ nhiều như thế”.

Không chỉ là số lượng, công tác lập pháp còn có sự chuyển biến cả về chất lượng. Phó chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Nguyễn Thị Thủy nhìn nhận nếu các đạo luật trước đây thường mang tính cụ thể thì nay chỉ quy định những vấn đề khung, mang tính nguyên tắc và thuộc thẩm quyền của Quốc hội; những vấn đề cụ thể, thường xuyên biến động sẽ giao cho Chính phủ, nhằm phản ứng linh hoạt với chính sách. Mỗi dự án luật được thông qua không chỉ là công cụ để quản lý mà còn phải là động lực tăng trưởng.

Quy trình xây dựng luật cũng là điểm nhấn khi cắt giảm tối đa các trình tự, thủ tục không cần thiết. Trước đây, hầu hết các đạo luật được ban hành trong 2 kỳ họp, thì nay thông qua tại một kỳ họp, giúp giảm từ 10-12 tháng cho mỗi đạo luật.

Đặc biệt là tư duy tháo gỡ điểm nghẽn của pháp luật. Thay vì văn bản của cơ quan nào ban hành thì chỉ cơ quan đó mới có quyền sửa đổi, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết 206, ủy quyền cho Chính phủ và Ủy ban Thường vụ Quốc hội được phép ban hành nghị quyết để sửa các luật.

Với hàng loạt đổi mới như đã nêu, bà Thủy đúc kết trong tình hình đặc biệt thì phải có cách làm đặc biệt để nhanh chóng đưa những nguồn lực đang bị đình trệ phục hồi trở lại. “Doanh nghiệp không có ước vọng gì cao sang, doanh nghiệp chỉ mong có một hành lang pháp lý thông suốt, đồng bộ, ổn định để doanh nghiệp yên tâm đầu tư phát triển lâu dài”, Phó chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nói.

Nhìn lại cả nhiệm kỳ XV, TS Nguyễn Quốc Việt (Trường ĐH Kinh tế, ĐH Quốc gia Hà Nội) cũng đánh giá Quốc hội đã làm rất tốt vai trò của cơ quan lập pháp, thông qua việc tập trung hoàn thiện các khung khổ pháp luật, đặc biệt là các luật cho nền tảng thể chế kinh tế thị trường theo tư duy tiếp cận mới.

Việc hoàn thiện, tháo gỡ chồng chéo, mâu thuẫn trong các luật về đất đai, đấu thầu, quy hoạch giúp khơi thông các nguồn lực, kể cả trong ngắn hạn, giải tỏa những dự án bị ách tắc. Phương thức một luật sửa nhiều luật còn giúp các luật được thống nhất, liên thông, cởi trói cho cả phía người dân, doanh nghiệp lẫn phía cơ quan quản lý nhà nước trong quá trình thực hiện quy trình thủ tục.

Khắc phục tình trạng “T.Ư làm thay, địa phương chờ chỉ đạo”

Phân cấp, phân quyền gắn với phân bổ nguồn lực cũng là bước cải cách thể chế lớn trong nhiệm kỳ qua, thể hiện rõ nét qua việc Chính phủ ban hành đồng loạt 28 nghị định về phân cấp, phân quyền. Đây là kết quả của quá trình rà soát quy mô lớn với 6.738 nhiệm vụ, thẩm quyền của các bộ, ngành và chính quyền các cấp; trong đó 2.718 nhiệm vụ trọng tâm được xác định lại, gồm 1.470 nhiệm vụ được phân cấp, phân quyền cho chính quyền địa phương và 1.248 nhiệm vụ được phân định rõ giữa cấp tỉnh và cấp xã.

Ở cấp độ cao hơn, cùng với việc tổ chức mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, luật Tổ chức chính quyền địa phương quy định rõ nhiệm vụ, quyền hạn của chủ tịch, phó chủ tịch UBND, trưởng ban HĐND cấp xã; xác định cụ thể kỹ năng điều hành, giải quyết công việc của đội ngũ lãnh đạo và công chức cấp xã.

Đặc biệt, luật đã điều chuyển nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền cấp huyện hiện nay cho cấp xã và cấp tỉnh. Cấp xã mới sẽ đảm nhận khoảng 86% số nhiệm vụ chuyển từ cấp huyện, trong khi cấp tỉnh đảm nhận khoảng 14%. Đồng thời, bổ sung các quy định nhằm đẩy mạnh phân quyền từ T.Ư cho chính quyền cấp tỉnh, nhất là trong các lĩnh vực then chốt như quy hoạch, tài chính, ngân sách và đầu tư…

Những con số nói trên không chỉ phản ánh quy mô cải cách, mà còn cho thấy nỗ lực bài bản nhằm khắc phục tình trạng “T.Ư làm thay, địa phương chờ chỉ đạo” đã tồn tại kéo dài trong quản lý nhà nước. Trọng tâm của cải cách lần này là làm rõ thẩm quyền, tăng tính chủ động cho địa phương, đồng thời gắn quyền hạn với trách nhiệm cụ thể.

Theo TS Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, phân cấp và phân quyền là biểu hiện rõ nét của mô hình quản trị kiến tạo. Nhà nước không còn tập trung giữ quyền ở T.Ư mà chủ động “chia sẻ quyền lực” cho địa phương – nơi gần dân, hiểu dân và có khả năng phản ứng nhanh hơn. Điểm mới nữa là đặt cấp xã vào vị trí trung tâm của phân quyền, thay vì chỉ tập trung ở cấp tỉnh. Điều này phản ánh xu thế tất yếu của quản trị hiện đại: hiệu quả tăng lên khi quyền lực được trao cho cấp gần dân nhất, với điều kiện cấp đó có đủ năng lực và công cụ thực thi.

Và cải cách không chỉ nằm trên giấy, bởi thực tiễn đã xuất hiện những ví dụ cụ thể. Như câu chuyện tại TP.HCM, từ ngày 1.1.2026, các tuyến đường dưới 4 làn xe sẽ được giao cho xã, phường quản lý, bao gồm cả sửa chữa và đầu tư xây dựng mới. Cách làm này giúp cấp cơ sở chủ động hơn, “thay vì phải lo sửa đường nhỏ cũng phải lên báo cáo” – như lời Bí thư Thành ủy TP.HCM Trần Lưu Quang kỳ vọng.

Kiến tạo chính sách “vượt trước”, “vượt trội”

Một dấu ấn thể chế nổi bật khác của Quốc hội trong nhiệm kỳ vừa qua, theo đánh giá của TS Nguyễn Quốc Việt, không chỉ nằm ở vai trò lập pháp truyền thống mà còn ở năng lực kiến tạo chính sách mang tính “vượt trước” và “vượt trội”. Trong bối cảnh nền kinh tế đứng trước những bài toán phát triển mới, Quốc hội đã chủ động tham gia giải quyết các vấn đề chưa từng có tiền lệ, hướng tới mô hình tăng trưởng dựa trên kinh tế số, kinh tế xanh và đổi mới sáng tạo.

Minh chứng tiêu biểu cho cách tiếp cận mới là việc khái niệm “sandbox thể chế” được đưa ra bàn luận, hiện thực hóa thông qua các nghị quyết thí điểm. Quốc hội đã cho phép thử nghiệm có kiểm soát đối với những lĩnh vực mũi nhọn như fintech, phát triển trung tâm tài chính quốc tế, hay các cơ chế đặc thù trong luật Thủ đô (sửa đổi) và Nghị quyết 98 dành cho TP.HCM. Đây chính là những kiến tạo chính sách mang tính đột phá, tạo ra xung lực mới cho phát triển kinh tế – xã hội, mở đường cho những mô hình tăng trưởng mới.

Quan điểm trên nhận được sự đồng thuận từ nhiều chuyên gia và đại biểu Quốc hội. Khi bàn về việc thành lập khu thương mại tự do và các chính sách đặc thù cho TP.HCM, đại biểu Trịnh Tú Anh (Lâm Đồng) cho rằng đây không chỉ là một chính sách kinh tế đơn thuần mà còn là phép thử quan trọng đối với tư duy thể chế. Các khu thương mại tự do được nhìn nhận như một khung cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, hướng đến động lực tăng trưởng mới dựa trên đổi mới sáng tạo, dịch vụ hiện đại và năng lực cạnh tranh quốc tế.

Ở góc nhìn chiến lược dài hạn, TS Nguyễn Sĩ Dũng cho rằng trong bối cảnh mô hình phát triển truyền thống đã tới hạn, một khuôn khổ thể chế mới là điều kiện tiên quyết để mở đường cho đổi mới. Sandbox kinh tế xanh – tài chính xanh chính là một trong những công cụ đáp ứng được việc này, bao gồm tín dụng xanh, thị trường carbon thí điểm, fintech xanh, khu công nghiệp xanh…

Với tinh thần ấy, đặt một sandbox kinh tế xanh – tài chính xanh tại TP.HCM sẽ tạo ra một “phòng thí nghiệm thể chế” cho cả nước. Nếu các cơ chế và mô hình được thử nghiệm tại đây chứng minh hiệu quả thì có thể nhanh chóng được hệ thống hóa, nâng tầm thành chính sách quốc gia và nhân rộng ra các địa phương khác.