Kiểm tra suất ăn học đường chỉ “nhìn, ngửi, sờ”: Làm sao biết thịt bẩn?

Khi những tấm “giấy thông hành” về an toàn thực phẩm bị lợi dụng, bữa ăn của học sinh trở thành một vấn đề đầy rủi ro.

Không ít trường hợp phụ huynh và cả nhà trường tham gia giám sát, kiểm tra bữa ăn bán trú của học sinh, nhưng chỉ đến khi xảy ra sự cố mới biết thực phẩm con nạp vào người có vấn đề.

Thiếu minh bạch trong khâu lựa chọn

Những vụ việc nghi đưa thực phẩm kém chất lượng vào trường học liên tiếp bị phanh phui gần đây khiến niềm tin của xã hội bị lung lay.

Từ sự việc 300 tấn thịt lợn bệnh lọt vào bếp ăn trường học tại Hà Nội, đến nghi vấn thực phẩm không đạt chuẩn tại một cơ sở mầm non ở Thái Nguyên, hay vụ việc một nhà cung cấp tại TPHCM bị phát hiện sử dụng nguyên liệu quá hạn… tất cả đều có điểm chung: trước đó, các đơn vị đều “đạt chuẩn trên giấy”.

Chị Quỳnh Trâm*, phụ huynh Trường Tiểu học Tân Quy (TPHCM), nhớ lại cảm giác buổi tham gia đoàn khảo sát cơ sở của Sago Food để chọn nhà cung cấp.

“Điều tôi ám ảnh nhất là mùi thuốc tẩy nồng nặc, đậm hơn hẳn các đơn vị khác. Chúng tôi cũng băn khoăn khi hợp đồng chủ yếu là thực phẩm đông lạnh”, chị Trâm nói.

Sau chuyến khảo sát, phụ huynh nhắn tin, gửi hình ảnh trong nhóm để phàn nàn với nhau về chất lượng cơ sở này.

Ảnh phụ huynh Trường Tiểu học Tân Quy, TPHCM chụp lại khi đi khảo sát tại cơ sở Sago Food – nơi sau này bị phát hiện “hô biến” thịt hết hạn (Ảnh: PHCC).

Phụ huynh chia sẻ qua tin nhắn về “mùi thuốc tẩy nồng nặc” khi đi khảo sát bếp ăn tại Sago Food (Ảnh: PHCC).

Dù đa số phụ huynh trong đoàn khảo sát hôm đó không chọn đơn vị này, nhưng kết quả kiểm phiếu cuối cùng lại đưa Sago Food trở thành nhà cung cấp chính thức.

Anh Trần Minh*, Trưởng ban đại diện phụ huynh của một lớp khác, cho biết phụ huynh từng đặt nhiều câu hỏi liên quan đến nguồn gốc nguyên liệu, hóa đơn đầu vào, chất lượng hàng hóa nhưng không nhận được giải đáp rõ ràng.

Sự thiếu minh bạch trong khâu lựa chọn và những câu hỏi về nguồn gốc nguyên liệu không được giải đáp thỏa đáng đã đẩy phụ huynh vào thế “tiến thoái lưỡng nan”.

Vị trưởng đại diện trên cho biết mình và một số phụ huynh từng tham gia tổ kiểm tra, giám sát an toàn thực phẩm bữa ăn học đường. Tuy nhiên, họ cũng chỉ tiếp nhận suất ăn đã được nấu sẵn chuyển đến trường, không thể kiểm tra được nguồn gốc thực phẩm.

“Phụ huynh không có chuyên môn để thẩm định an toàn thực phẩm. Việc kiểm tra cũng “chỉ bằng mắt” và có chăng chỉ trấn an về mặt phần nhìn, chứ thực phẩm đảm bảo hay không họ không thể biết”, anh Trấn Minh cay đắng chia sẻ.

Sau một thời gian, thấy việc kiểm tra không mang lại hiệu quả, phụ huynh rút lui dần khỏi tổ kiểm tra, đành phó thác việc bữa ăn học đường cho nhà cung cấp và trường học.

Hiệu trưởng cũng “lắc đầu” vì thiếu chuyên môn

Không chỉ phụ huynh, ngay cả những người đứng đầu cơ sở giáo dục cho biết cũng “bó tay” nếu nói sâu về chất lượng. Ông Nguyễn Hữu Tuấn, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Tân Quy, thừa nhận tổ giám sát dù có đủ thành phần từ lãnh đạo đến y tế trường học nhưng việc kiểm tra phần nào hạn chế.

Ông Tuấn cho biết việc kiểm tra chủ yếu dựa trên quan sát bằng mắt thường như màu sắc, mùi vị để nhận biết dấu hiệu ôi thiu, trong khi không có chuyên môn để xác định nguồn gốc hay mức độ an toàn thực phẩm.

Trong khi đó, nhà cung cấp có đầy đủ giấy chứng nhận của cơ quan chức năng về an toàn vệ sinh thực phẩm, cùng các quy trình kiểm tra và hồ sơ năng lực.

Đến khi xảy ra sự việc, ông cũng thẫn thờ: “Tôi ăn cùng học sinh hàng ngày”.

Phụ huynh Trường Tiểu học Tân Quy chất vấn hiệu trưởng khi nhà cung cấp suất ăn bị phát hiện sử dụng thực phẩm quá hạn (Ảnh: Hoài Nam).

Tại Trường THCS Huỳnh Tấn Phát (TPHCM), nơi cũng từng sử dụng hơn 2.000 suất ăn mỗi ngày từ Sago Food, bà Nguyễn Thị Hoài Bắc, Hiệu trưởng nhà trường, cho biết khi lựa chọn đơn vị này, nhà cung cấp đã có đầy đủ giấy chứng nhận về an toàn thực phẩm.

Nhà trường thực hiện giám sát, đánh giá suất ăn hằng ngày, tuy nhiên việc kiểm soát các khâu trước đó của nhà cung cấp nằm ngoài khả năng chuyên môn của ban giám hiệu và phụ huynh.

Bà Tiểu Cát*, Hiệu trưởng một trường tiểu học tại TPHCM, chia sẻ dù đã công khai nhà cung cấp, cho phụ huynh tham gia giám sát và tổ chức kiểm tra định kỳ, nhưng việc đánh giá chất lượng thực phẩm vẫn chủ yếu dựa vào cảm quan.

“Chúng tôi kiểm tra giấy tờ, quan sát màu sắc, mùi vị, sờ trực tiếp thực phẩm. Sau đó, nhân viên y tế ăn thử trước 30 phút. Nhưng để xác định sâu về chất lượng hay tồn dư độc hại thì hoàn toàn không đủ năng lực”, bà Tiểu Cát nói.

Một cán bộ quản lý giáo dục trong lĩnh vực bữa ăn học đường tại sở GD&ĐT một tỉnh thành phía Nam chia sẻ: “Ngành giáo dục quen với sách vở, không thể trở thành chuyên gia thực phẩm. Trong khi đó, nhà cung cấp nào cũng có đủ hồ sơ, giấy chứng nhận hợp lệ”.

Vị này cũng thẳng thắn: “Thực tế, tôi có nghe chuyện này chuyện kia về giá cả, nhưng chắc chắn không có hiệu trưởng nào biết thịt bệnh mà vẫn nhận cả. Bởi hầu hết ban giám hiệu, giáo viên, bảo mẫu, bảo vệ tại các trường có tổ chức bán trú cũng đều ăn cùng thực phẩm với học sinh”.

Điều này dẫn đến một nghịch lý: hồ sơ đầy đủ nhưng rủi ro vẫn tồn tại, bởi khâu kiểm tra thực tế chưa theo kịp tính phức tạp của chuỗi cung ứng.

Đừng chỉ kiểm tra hồ sơ… trên giấy

Theo các chuyên gia, kiểm soát an toàn thực phẩm không thể chỉ dừng ở khâu cuối cùng – khi suất ăn đã hoàn thiện. Nguy cơ có thể xuất hiện ở bất kỳ mắt xích nào: từ nguồn nguyên liệu, sơ chế, chế biến, đến vận chuyển và bảo quản.

Trong khi đó, hoạt động giám sát tại trường học hiện nay chưa thể tiếp cận được tận gốc nguồn nguyên liệu ban đầu. Điều này khiến việc phát hiện sai phạm gần như phụ thuộc vào “may rủi” hoặc chỉ lộ diện khi sự cố xảy ra.

Từ thực tế triển khai, bà Tiểu Cát đã chỉ ra những khoảng trống trong quy trình hiện tại.

Đầu tiên, nhà trường thiếu trầm trọng kỹ năng chuyên sâu. Các buổi tập huấn về an toàn thực phẩm hiện nay chủ yếu phổ biến văn bản quy phạm pháp luật, thiếu những hướng dẫn thực tế như kỹ năng phân biệt thực phẩm đạt chuẩn bằng thước đo hay bảng kiểm chuẩn hóa.

Thời gian tập huấn cũng chỉ 1-2 ngày, tập trung đông người, vì thế cán bộ không được “mục sở thị”. Thậm chí, họ còn lúng túng trong khâu xử lý truyền thông khi có sự cố về an toàn thực phẩm xảy ra.

Thứ hai, quy trình thiếu thống nhất. Mỗi trường, mỗi địa phương đang làm một kiểu. Nơi làm quá kỹ, nơi lại sơ sài, dẫn đến lỗ hổng cho thực phẩm bẩn xâm nhập.

Thứ ba, việc truy xuất nguồn gốc khó khăn. Nhà trường thiếu một hệ thống dữ liệu trực tuyến để kiểm tra xem đơn vị cung ứng có thực sự nằm trong chuỗi thực phẩm an toàn của thành phố hay không.

“Chúng tôi rất cần một “bộ lọc” từ cơ quan quản lý – nơi có thể xác nhận đơn vị nào thực sự an toàn, thay vì để trường tự lần mò giữa hàng loạt giấy tờ hợp lệ. Tôi rất lo lắng bởi nếu có việc gì xảy ra, hiệu trưởng là người chịu trách nhiệm cao nhất”, bà Tiểu Cát than thở.

Một bếp ăn bán trú tại trường học (Ảnh minh hoạ: Huyên Nguyễn).

Trước những bất cập liên quan tới thực phẩm vào trường học, Sở GD&ĐT TPHCM đã đề nghị Sở An toàn thực phẩm siết chặt kiểm soát thực phẩm vào trường học.

Thông điệp được đưa ra rất rõ ràng: Không chỉ kiểm tra hồ sơ trên giấy. Sở GD&ĐT đề nghị Sở An toàn thực phẩm tổ chức kiểm tra, giám sát chuyên đề một cách sâu, kỹ và thực tế. Ngành giáo dục kiến nghị cần có những đợt thanh tra đột xuất, tập trung vào điều kiện vệ sinh thực tế, quy trình chế biến, bảo quản, vận chuyển, giao nhận suất ăn.

Sở GD&ĐT cũng mong muốn Sở An toàn thực phẩm công khai danh sách các đơn vị có nguy cơ rủi ro hoặc từng bị xử lý vi phạm. Đây sẽ là “bộ lọc” quan trọng để các trường học không chọn nhầm nhà cung cấp, bảo vệ sức khỏe cho hàng triệu học sinh.

Ở chiều ngược lại, Sở An toàn thực phẩm TPHCM cũng đề nghị Sở GD&ĐT TPHCM chỉ đạo các trường rà soát các đơn vị cung ứng nguyên liệu và cơ sở chế biến suất ăn sẵn.

Nhà trường, phụ huynh khó kiểm tra nguồn gốc thực sự, chất lượng của nguyên liệu nhập vào bếp ăn bán trú (Ảnh: Huyên Nguyễn).

Còn tại Hà Nội, các đơn vị chức năng cũng đang gấp rút xây dựng “hàng rào” chặt chẽ hơn để kiểm soát nguồn gốc thực phẩm.

Theo chỉ đạo của Chủ tịch Hà Nội Vũ Đại Thắng, các sở Y tế, Công Thương, Nông nghiệp và Môi trường có trách nhiệm hướng dẫn, yêu cầu các cơ sở sản xuất, kinh doanh, cung cấp thực phẩm, nguyên liệu công khai nguồn gốc sản phẩm đầy đủ cho người tiêu dùng và phục vụ công tác truy xuất, kiểm tra, giám sát trước ngày 10/4.

Đáng chú ý, Hà Nội đặt mục tiêu cho Sở Khoa học và Công nghệ phải hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc thực phẩm trên toàn thành phố, dự kiến đưa vào vận hành chính thức chậm nhất ngày 15/4.

UBND thành phố cũng phân trách nhiệm cho Sở GD&ĐT Hà Nội phải rà soát toàn bộ hoạt động tổ chức bữa ăn bán trú cho học sinh, khẩn trương rà soát, kiểm tra, khắc phục ngay các tồn tại, bất cập nếu có, đảm bảo công khai, minh bạch và đúng quy định.

Sở GD&ĐT Hà Nội phải chịu trách nhiệm toàn diện trước UBND thành phố nếu để xảy ra vi phạm trong công tác tổ chức bữa ăn bán trú thuộc thẩm quyền quản lý.

Học sinh TPHCM ăn bán trú tại trường (Ảnh: Huyên Nguyễn).

Bữa ăn học đường không chỉ là vấn đề dinh dưỡng, mà còn liên quan trực tiếp đến sức khỏe và sự phát triển của hàng triệu học sinh. Trong bối cảnh đó, việc kiểm tra bằng cảm quan “nhìn, sờ, ngửi” – rõ ràng là chưa đủ.

Trong khi chờ đợi một quy chuẩn chung và sự vào cuộc gắt gao từ cơ quan chức năng, bữa ăn bán trú vẫn đang dựa dẫm vào tinh thần trách nhiệm và sự may rủi từ những lần “nhìn bằng mắt, sờ bằng tay, ngửi bằng mũi” của những người chưa một ngày học về công nghệ thực phẩm chuyên nghiệp.

* Tên nhân vật đã được thay đổi