Ký ức đáng sợ của những người tiên phong chống dịch Nipah

Giáo sư C.T. Tan vẫn nhớ như in buổi chiều đầu năm 1999, khi những ca bệnh đầu tiên được đưa đến Trung tâm y tế Đại học Malaya ở Kuala Lumpur (Malaysia). Là bác sĩ thần kinh kỳ cựu, ông đã chứng kiến vô số ca bệnh viêm não, nhưng lần này khác hẳn.

“Nhiều người đàn ông trẻ khỏe mạnh mắc bệnh khiến não sưng lên. Họ không thể đi, không thể nói. Họ hôn mê, một số bị liệt. Một số tỉnh táo, nhìn thấy mọi thứ nhưng không thể cử động hay phát ra âm thanh nào”, ông Tan nhớ lại. 

Giáo sư C.T. Tan đã điều trị cho nhiều người nhiễm virus Nipah trong đợt bùng phát tại Malaysia năm 1999 (Ảnh: Telegraph).

Đối với vị chuyên gia và đồng nghiệp, đó là cơn ác mộng. Không có thuốc chữa. Không có phương pháp điều trị. Gần một nửa số bệnh nhân tử vong.

“Chúng tôi không biết nguyên nhân là gì. Thật kinh hoàng”, vị chuyên gia nhớ lại.

Nhầm lẫn biến bệnh viện trở thành chiến trường

Ban đầu, mọi người đều nghĩ là bệnh viêm não Nhật Bản. Bốn mẫu máu của 28 bệnh nhân ban đầu cho kết quả dương tính với kháng thể IgM đặc hiệu của viêm não Nhật Bản. Trung tâm Hợp tác về Bệnh Nhiệt đới của Tổ chức Y tế Thế giới tại Đại học Nagasaki cũng xác nhận điều này.

Chính phủ Malaysia lập tức triển khai các biện pháp kiểm soát muỗi như phun thuốc diệt muỗi, tẩy rửa môi trường, khuyến cáo người dân tránh bị muỗi đốt. Họ tin rằng muỗi Culex là thủ phạm. Mặc dù vậy, bệnh tật không hề giảm. Thay vào đó, nó lan rộng hơn.

Những tuần đầu tiên, trong khi chính phủ tập trung vào muỗi, bệnh tật âm thầm lây lan trong các trang trại lợn. Mỗi ngày trôi qua, thêm nhiều người chết.

Họ đều có triệu chứng ban đầu giống nhau, bao gồm sốt, đau đầu, chóng mặt. Rồi trong vòng vài giờ, mọi thứ trở nên tồi tệ. Người bệnh tiến triển lên thành co giật, hôn mê, liệt.

Người bệnh có những dấu hiệu lâm sàng rất đặc trưng như co giật từng đoạn cơ, mất phản xạ, hạ trương lực cơ, tăng huyết áp và nhịp tim nhanh. Tất cả cho thấy tổn thương nghiêm trọng tại thân não và tủy sống đoạn cổ trên. 

Trong đó, đồng tử giãn bất thường và nhịp tim nhanh là những yếu tố báo hiệu tiên lượng xấu. Hầu hết những bệnh nhân có dấu hiệu này đều không qua khỏi. Nhưng đối với các bác sĩ, con số đau đớn nhất không phải là tỷ lệ tử vong. Đó là cảm giác bất lực khi phải trơ mắt nhìn bệnh nhân ra đi.

Tại làng Sungai Nipah – một trong những tâm dịch Nipah đầu tiên của Malaysia, 160 người đã được xác nhận nhiễm bệnh, trong đó 105 người tử vong. Tên của ngôi làng cũng dùng để đặt cho loại virus gây ra thảm kịch này. 

Trong thời gian ngắn, gần 1/3 số gia đình ở Nipah đã mất người thân. Bệnh cũng đã lan sang nhiều bang của Malaysia và “vượt biên” sang quốc gia láng giềng Singapore.

Cuộc chiến bên trong phòng thí nghiệm

Trong khi đó, tại phòng thí nghiệm Đại học Malaya, nghiên cứu sinh bộ môn Truyền nhiễm tên Kaw Bing Chua đang làm việc không ngừng nghỉ để đuổi theo một kẻ giết người mà nhân loại còn chưa biết đến.

“Một cơn rùng mình chạy dọc sống lưng tôi. Tiêu bản phát sáng xanh rực rỡ như những chiếc đèn lồng sáng. Ngay đó, trong tay tôi là một loại virus mà thế giới chưa từng thấy”, vị chuyên gia kể.

Tiến sĩ Kaw Bing Chua đang nghiên cứu tại Temasek Life Sciences ở Singapore. (Ảnh: NPR).

Loại virus mới này, sau đó được đặt tên là Nipah, nằm trong danh sách các loại virus có khả năng gây ra đại dịch toàn cầu cao nhất của Tổ chức Y tế Thế giới. Vào năm 1999, dịch Nipah đang lan rộng khắp Malaysia. 

Nhưng không ai tin ông, khi ấy mới chỉ là một nghiên cứu sinh chưa có tiếng tăm trong giới học thuật. Kể cả giáo sư hướng dẫn cũng nghĩ học trò của mình đang lãng phí thời gian. 

Ông Chua đã thuyết phục giáo sư cho mình mang mẫu đến phòng thí nghiệm của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ. Tại Mỹ, từ mẫu vật, các nhà khoa học đã tìm thấy những dấu hiệu đặc trưng của một nhóm virus đáng sợ: Paramyxovirus. Các loại virus này bắt nguồn từ gia súc, thay vì muỗi như trước đó vẫn lầm tưởng.

Nhận ra mức độ nguy hiểm của loại virus này, ông Chua vội vã thông báo cho các quan chức ở Malaysia. Lần này, nam nghiên cứu sinh đã được tin tưởng. Chính phủ đã lắng nghe và nhanh chóng đưa ra quyết định phải tiêu hủy lợn ngay lập tức. 

Công nhân trang trại đẩy những con lợn còn sống vào hố chôn ở Malaysia năm 1999 (Ảnh: AP).

Trong giai đoạn đầu, các trang trại lợn ở những khu vực có ca bệnh được tiêu hủy. Hơn 1 triệu con lợn bị giết và chôn.

“Ngôi làng bốc mùi kinh khủng và trở nên vắng vẻ vì hầu như mọi người đều bỏ đi. Tôi không còn nhận ra nhà mình nữa. Nó giống như địa ngục vậy”, ông Hoon Keong Goh, cư dân làng Nipah, người đã mất 4.000 con lợn khi dịch bệnh bùng phát, kể lại. 

Giai đoạn hai là giám sát tất cả các trang trại lợn trên toàn quốc. Các trang trại có 3 mẫu xét nghiệm dương tính trở lên với virus Nipah được coi là trang trại nhiễm bệnh. Tất cả lợn tại các trang trại bị ảnh hưởng và các trang trại trong bán kính 500 mét đều bị tiêu hủy.

Quá trình này kéo dài 3 tháng. Ngành chăn nuôi lợn trị giá hàng tỷ USD của Malaysia gần như sụp đổ. Nhưng nó đã mang lại kết quả xứng đáng. Dịch bệnh hoàn toàn chấm dứt. Virus gây chết người mới dường như đã biến mất.

Báo chí Malaysia đưa tin về dịch bệnh Nipah năm 1999 đã tàn phá ngành chăn nuôi lợn. (Ảnh: NPR).

Dịch hết nhưng virus vẫn còn

Nhưng đối với các bác sĩ điều trị, câu chuyện không kết thúc khi dịch bệnh được kiểm soát. Nhiều bệnh nhân sống sót xuất hiện di chứng về thần kinh như co giật, tái phát viêm não, thay đổi tính cách.

Trong số đó, khoảng 20% bị di chứng thần kinh lâu dài, bao gồm thay đổi tính cách hoặc rối loạn co giật.

Hai năm sau khi dịch Sungai Nipah bùng phát, 10 người bị viêm não khởi phát muộn, trong khi 12 người khác bị tái phát. Các nhà khoa học cũng đã ghi nhận trường hợp một phụ nữ 35 tuổi bị viêm não khởi phát muộn vào năm 2010, nghĩa là phát bệnh sau 11 năm nhiễm bệnh không triệu chứng. 

Ông Wong hư hỏng thị lực sau khi mắc virus Nipah (Ảnh: Telegraph).

Sau khi mắc Nipah 26 năm trước, ông Kong Chong Wong (47 tuổi) bị hư hỏng thị lực nặng. Từ một nam thanh niên khỏe mạnh làm nghề chăn nuôi, giờ đây, ông làm người trông coi chùa vì sức khỏe không cho phép. Cũng trong đợt dịch ấy, mẹ và chị gái Kong đều đã qua đời. 

“Đôi khi những gì đã xảy ra cứ như một giấc mơ vậy. Nhưng mỗi khi đi ngang qua khu vực chúng tôi từng nuôi lợn, tôi lại không thể quên được những gì đã xảy ra”, ông nói. 

Căn bệnh khiến ông bị hội chứng nhìn đôi. Bệnh lây lan ở não khiến người đàn ông gặp khó khăn trong di chuyển hay cầm bút viết. 

Ngày nay, Malaysia đã không ghi nhận ca bệnh Nipah mới nào kể từ năm 1999 nhưng virus không biến mất. Virus vẫn tiếp tục lây lan, tạo thành nhiều cụm dịch ở Bangladesh và Ấn Độ, với tỷ lệ tử vong lên tới 70%. 

Và có những dấu hiệu cho thấy virus này đang trở nên nguy hiểm hơn. Trong đợt bùng phát ở Malaysia, tỷ lệ tử vong khoảng 40%, virus dường như không lây lan giữa người với người.

Nhưng ở những đợt dịch sau này, Nipah đã giết chết tới 70% số người nhiễm bệnh và có thể lây lan giữa người với người qua dịch cơ thể nếu tiếp xúc gần không có bảo hộ.

Cho đến nay, nhiều dự án nghiên cứu và phát triển vaccine Nipah đã được khởi động. Những người sống sót sau đại dịch Nipah tại nhiều quốc gia cũng tham gia hỗ trợ nghiên cứu. 

Hiện nay, những người sống sót sau đợt bùng phát dịch đầu tiên ở Malaysia đang hiến máu cho các nhà khoa học phát triển vaccine, nhằm ngăn chặn kịch bản tương tự xảy ra lần nữa. 

Tính đến tháng 12/2025, thử nghiệm lâm sàng Giai đoạn II đầu tiên trên thế giới về vaccine Nipah đã được khởi động tại Bangladesh. Đây là quốc gia chịu đựng các đợt bùng phát Nipah gần như hàng năm kể từ năm 2001.

“Dịch Nipah thực sự rất đáng sợ. Tôi hy vọng chúng ta sẽ không chứng kiến ​​thêm bất kỳ đợt bùng phát nào nữa. Nhưng nếu có, ít nhất công tác ứng phó cũng đang được tiến hành và thu lại những kết quả nhất định”, Tiến sĩ Hui Ming Ong, quản lý dự án hỗ trợ người sống sót sau khi mắc Nipah của Đại học Michigan cho biết.