Kỳ vọng tăng tiêu dùng văn hóa

Từ chủ động mở cửa di tích…

Những ngày từ mùng 4 – 6 Tết Bính Ngọ (20 – 22.2), lượng người tới thăm các di tích ở Hà Nội vẫn tiếp tục ở mức cao. Hà Nội đã chủ động mở cửa miễn phí ở 17 di tích để người dân có thể thụ hưởng. Đó đều là các di tích nổi tiếng, các di sản văn hóa như Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu – Quốc Tử Giám, đền Ngọc Sơn, Nhà tù Hỏa Lò, đền Quán Thánh, Làng cổ Đường Lâm…

“Điều này cho thấy Hà Nội chủ động để người dân có thể tăng tiêu dùng văn hóa. Đấy là sự thúc đẩy từ chính sách quản lý”, một tiến sĩ chuyên nghiên cứu truyền thông chính sách cho biết.

Trong khi đó, ông Tống Quốc Hưng, Phó chủ tịch UBND P.Hội An, bày tỏ niềm tự hào về việc phong trào âm nhạc ở Hội An đang có xu hướng phát triển mạnh mẽ. Tại hội thảo về phát triển thị trường nghệ thuật hồi cuối năm 2025, ông Hưng chia sẻ về nhiều mô hình hoạt động âm nhạc tại khu di sản UNESCO này. Đó có thể là quán cà phê nhạc sống biểu diễn acoustic, nhẹ nhàng, phù hợp với không gian phố cổ; hay âm nhạc đường phố, do ngành văn hóa kết hợp với các nhóm nhạc gia đình, ban nhạc cùng tổ chức vào đêm 14 âm lịch hằng tháng hoặc các lễ hội…

Trong năm 2025, tiêu dùng văn hóa đã được đẩy mạnh thông qua nhiều hoạt động văn hóa nhân các ngày kỷ niệm lớn. Năm nay, các chuyên gia văn hóa đang kỳ vọng tiêu dùng sẽ tăng nhờ Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa VN. Trong nghị quyết này có nhắc tới sự phát triển công nghiệp văn hóa. Công nghiệp văn hóa phát triển cũng mang tới kỳ vọng về doanh thu điện ảnh, kịch nói, ca nhạc, xuất bản tăng.

ẢNH: VĂN MIẾU CUNG CẤP

PGS-TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, chỉ ra những thống kê gần đây về chỉ số tiêu dùng văn hóa như số lượng sách đọc mỗi năm, số lượng phim xem hằng năm của mỗi người dân đều tăng. Theo đó, nhiều thống kê từ cơ quan quản lý, báo cáo của Bộ VH-TT-DL và các nền tảng đọc số có đưa ra con số như khoảng 1 – 4 cuốn/năm tùy cách tính. Với điện ảnh, dữ liệu thị trường rõ hơn, doanh thu phim Việt ở rạp tăng mạnh theo năm. Với sân khấu/biểu diễn (kịch, ca nhạc, show, lễ hội trình diễn), dữ liệu khó nắm bắt hơn, nhưng khảo sát của Visa – công ty thanh toán kỹ thuật số hàng đầu thế giới cho thấy tỷ lệ người Việt tham dự concert/biểu diễn trong 12 tháng ở mức cao trong khu vực.

… Đến chính sách và bộ chỉ số tiêu dùng

Theo PGS-TS Bùi Hoài Sơn, nếu coi “chỉ số tiêu dùng văn hóa” là tấm gương, thì tấm gương đó đang phản chiếu 2 điều rất rõ. Thứ nhất, mức tiêu dùng văn hóa của chúng ta còn “lệch pha”: có những lĩnh vực tăng tốc nhanh, nhưng có lĩnh vực vẫn mỏng và yếu. Nếu mức đọc sách “ngoài sách giáo khoa” còn thấp, thói quen đọc bền vững chưa phổ biến thì điện ảnh và giải trí nghe – nhìn lại đang tăng trưởng mạnh. Thứ hai, nếu được đo đúng và đo đều, “chỉ số tiêu dùng văn hóa” sẽ không chỉ là chuyện người dân xem gì, đọc gì; mà là một chỉ báo về chất lượng sống, về năng lực sáng tạo xã hội, về sức mạnh mềm quốc gia.

“Tiêu dùng văn hóa tạo thị trường cho nghệ sĩ, doanh nghiệp sáng tạo, đồng thời tạo vốn văn hóa cho công dân – cái nền tinh thần giúp xã hội bình tĩnh hơn, nhân ái hơn, biết đối thoại hơn”, PGS-TS Bùi Hoài Sơn nói, đồng thời dự báo chỉ số này sẽ tăng trong năm 2026, nhưng không tăng đều mà tăng theo 3 đường dốc khác nhau. Đường dốc thứ nhất: âm nhạc – biểu diễn trực tiếp – kinh tế sự kiện. Đây có thể là mảng tăng nhanh nhất trong ngắn hạn, vì hội tụ đúng “khẩu vị” của thời đại trải nghiệm: người ta không chỉ nghe, mà còn muốn đi để thấy, để sống trong không khí, để chia sẻ. Đường dốc thứ hai: điện ảnh và hệ sinh thái xem nội dung nghe – nhìn. Đường dốc thứ ba: xuất bản, nhưng sẽ tăng chủ yếu ở “nhánh số” (ebook, audiobook, nền tảng). Dữ liệu từ các nền tảng và truyền thông cho thấy giới trẻ đang kéo văn hóa đọc sang không gian số, với thời lượng và tần suất tăng lên theo cách mới.

Trong khi đó, PGS-TS Sơn cho rằng các mô hình sân khấu lại không tươi sáng như vậy. Theo ông Sơn, nhà hát cần thay đổi mô hình thành một điểm đến của đô thị sáng tạo, tác phẩm có vòng đời dài, cơ chế đặt hàng – xã hội hóa linh hoạt. Đặc biệt, sân khấu phải kết nối với trường học, du lịch, nền tảng số.

Về điều này, NSND Doãn Bằng, Phó giám Nhà hát Tuổi Trẻ, chia sẻ đơn vị không đặt ra mục tiêu tăng suất diễn (do các buổi diễn có thể lấp đầy cũng đã định hình) mà đang hướng đến mục tiêu dựng vở mới để thu hút lớp khán giả mới, có độ tuổi trẻ hơn, bên cạnh khán giả truyền thống vốn có.