Linh vật ngựa và long mã xứ Huế cùng thành ngữ ‘ngựa Thượng Tứ’ ít người biết

Ngày 5.2, tại không gian di tích Cơ Mật viện (Tam Tòa), Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế tổ chức khai mạc triển lãm chuyên đề về linh vật Ngựa và long mã trong văn hóa cung đình thời Nguyễn, sự kiện mở đầu trong chuỗi sự kiện chào đón Xuân Bính Ngọ 2026 tại di sản Huế.

Triển lãm nhằm giới thiệu và tôn vinh hình tượng ngựa và long mã – những biểu tượng có vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa, tư tưởng, nghi lễ cũng như nghệ thuật cung đình triều Nguyễn.

Ngựa và long mã trong văn hóa di sản

Trong văn hóa phương Đông, long mã là bước chuyển hóa, sự kết hợp đặc biệt hay là sự hóa thân giữa rồng, lân và ngựa. Theo truyền thuyết, long mã xuất hiện trên sông Hoàng Hà, dưới thời Phục Hy, thường được thể hiện trong tư thế phi trên sóng nước, đầu ngẩng cao, lưng chở Hà đồ (Tiên thiên bát quái) hay Mã đồ, là sách “trời ban cho vua để trị thủy”. 

Trong Phật giáo, long mã còn được xem là linh vật khi cõng Luật Tạng – 1 trong 3 bộ phận cốt lõi của Tam Tạng kinh điển.

Long mã được cho là linh vật báo hiệu điềm lành, là biểu tượng của sự thông thái, trường thọ, sự cao quý và niềm hạnh phúc vô song, lại vừa có công dụng trừ bỏ, ngăn chặn những yếu tố bất lợi trong quan niệm về phong thủy. 

Do đó, hình tượng long mã xuất hiện phổ biến trong kiến trúc, mỹ thuật cung đình và dân gian. Tại Huế, long mã thường gặp trên các bức bình phong, một loại hình “kiến trúc” đặc trưng. Hình tượng long mã cũng xuất hiện trên logo Festival Huế lần đầu tiên vào năm 2000 và trở thành biểu tượng nhận diện xuyên suốt các kỳ lễ hội cho đến nay.

Trong khi đó, ngựa là con vật đứng thứ 7 trong 12 con giáp, là biểu tượng của sức mạnh, sự bền bỉ và gắn liền với nhiều mặt của đời sống xã hội. Dưới triều Nguyễn, ngựa giữ vai trò quan trọng trong các hoạt động quân sự, vận chuyển, nghi lễ và để lại dấu ấn sâu đậm trong mỹ thuật cung đình thông qua kiến trúc, điêu khắc, hội họa và các vật dụng hoàng gia. 

Tại triển lãm, công chúng đã được thưởng lãm các họa tiết, hoa văn hình ngựa và long mã xuất hiện trong rất nhiều vật dụng thời Nguyễn, như: trên Cửu đỉnh, trên đồ gốm sứ, đồ thờ tự, đồ đồng, trên gỗ…

Thông qua hệ thống hiện vật, tư liệu và hình ảnh được trưng bày, triển lãm mang đến cho công chúng cái nhìn sâu sắc và gần gũi hơn về vai trò của ngựa trong đời sống cung đình xưa, đồng thời giới thiệu hình tượng long mã như biểu trưng cho điềm lành, trí tuệ và khát vọng hưng thịnh của quốc gia dưới triều Nguyễn. Qua đó, góp phần lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống trong những ngày đầu xuân mới.

Linh vật gợi nhớ thành ngữ “ngựa Thượng Tứ”

Ở Huế, vài thập niên trước các mệ, các bà lớn tuổi thường vẫn hay dùng thành ngữ “ngựa Thượng Tứ” để chỉ cho tính cách thiếu nhu mì, thùy mị của con gái Huế. 

Tương truyền “ngựa Thượng Tứ” xuất phát từ Viện Thượng Tứ trong kinh thành, nơi triều Nguyễn nuôi dưỡng, huấn luyện và quản lý các hạng ngựa. 

Theo ông Nguyễn Phước Hải Trung, Phó giám đốc Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế, vào năm 1826, Hoàng đế Minh Mạng cho thành lập Viện Thượng Tứ trong Kinh thành Huế nhằm nuôi dưỡng, huấn luyện và quản lý các hạng ngựa, như: ngự mã (ngựa dành riêng cho vua), lộ mã (ngựa kéo xe), nghi mã (ngựa phục vụ nghi lễ) và sai mã (ngựa sai phái). 

Cùng với đó là hệ thống quy định chặt chẽ về tuyển chọn, chăn nuôi và huấn luyện…, thể hiện sự quản lý quy củ của nhà nước quân chủ đối với lực lượng này. Qua đó có thể thấy, ngựa không chỉ giữ vai trò quan trọng trong đời sống cung đình mà còn góp phần tạo nên dấu ấn đặc sắc trong nghi thức và nghệ thuật triều Nguyễn.

Ở Viện Thượng Tứ, khi các chú ngựa cái đến mùa động dục, chúng thường có những biểu hiện rất hiếu động, chạy nhảy lung tung và hí lên những chuỗi tiếng hí rất đặc trưng. Tính cách đó khiến cho các mệ, các bà xưa liên tưởng đến những thiếu nữ thiếu nết na, thùy mị, “cứ thấy đàn ông là tơm hớp, đú đỡn”. 

Bởi vậy, mỗi khi các mệ, các bà lớn tuổi thấy lũ con gái nô đùa, đi đứng thiếu nghiêm trang, ăn nói suồng sã là các mệ lại phán cho câu “ngựa Thượng Tứ”. Người xưa dùng từ phê phán tính cách người vừa hình tượng vừa hàm ý sâu xa như vậy khiến cho “ngựa Thượng Tứ” trở thành thành ngữ rất phổ biến trong vài thập kỷ trước, đến nay đã ít người dùng hơn.

Nhân chào Xuân Bính Ngọ 2026, tại công viên trước Quốc Tử Giám Huế (gần bên trong cửa Thượng Tứ), UBND phường Phú Xuân và Trung tâm Công viên cây xanh TP.Huế, Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế cũng tổ chức không gian trang trí thuộc chương trình “Tết Phú Xuân – Sắc vị Kinh Kỳ” năm 2026. Tại đây, ngoài đóa sen khổng lồ được sắp đặt bằng với 50.000 chậu hoa, còn có cụm linh vật ngựa. 

Nhiều người khi đi ngang qua không gian trang trí xuân này không chỉ liên tưởng đến dấu tích xưa của di tích Viện Thượng Tứ mà còn nhớ đến thành ngữ vui “ngựa Thượng Tứ” của Huế.