TPHCM ngày nay là một siêu đô thị với dân số trên 14 triệu dân, diện tích 6.773 km2, bờ biển dài và đẹp, nhiều khu công nghiệp và cảng biển lớn, nhiều bệnh viện lớn và các trường Đại học có thương hiệu, số lượng doanh nghiệp và hộ kinh doanh lớn nhất cả nước, với quy mô kinh tế hơn 120 tỷ USD, gần 1/4 của cả nước. Tổng thu ngân sách chiếm 1/3 tổng thu ngân sách cả nước. Hội tụ nhiều động lực tăng trưởng: công nghiệp – công nghệ cao, kinh tế biển, logistics, tài chính – ngân hàng, thương mại – dịch vụ, du lịch, văn hóa, khoa học công nghệ… Do vậy, TPHCM cần một thể chế phù hợp với đặc điểm kinh tế – xã hội của thành phố.
Lâu nay, để phù hợp với đặc điểm kinh tế – xã hội, TPHCM đã xin Trung ương và được Quốc hội thông qua nhiều nghị quyết mang tính chất là đặc thù, thí điểm.
Ví dụ, Nghị quyết số 54 của Quốc hội ban hành ngày 24/11/2017 quy định thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù đối với TPHCM về quản lý đất đai, đầu tư, tài chính – ngân sách nhà nước; quy định cơ chế ủy quyền giữa các cấp chính quyền và thu nhập của cán bộ, công chức, viên chức thuộc thành phố quản lý.
Nghị quyết số 98 của Quốc hội ban hành ngày 24/6/2023 quy định thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TPHCM về quản lý đầu tư; tài chính, ngân sách nhà nước; quản lý đô thị, tài nguyên, môi trường; ngành, nghề ưu tiên thu hút nhà đầu tư chiến lược vào thành phố; quản lý khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo; tổ chức bộ máy của chính quyền thành phố và thành phố Thủ Đức.
Sau đó là Nghị quyết số 260 của Quốc hội ban hành ngày 11/12/2025 sửa đổi một số điều của Nghị quyết số 98/2023/QH15, quy định thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TPHCM về quản lý đầu tư; tài chính, ngân sách nhà nước; quản lý đô thị, tài nguyên, môi trường; danh mục ưu tiên thu hút nhà đầu tư chiến lược; thành lập và hoạt động của Khu thương mại tự do TPHCM; quản lý khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo; tổ chức bộ máy của chính quyền thành phố…
Trụ sở UBND TPHCM (Ảnh: Nam Anh).
Tuy nhiên, nghị quyết Quốc hội chỉ mang tính chất thí điểm và trung hạn, khoảng 5 năm, trong khi đó luật sẽ ổn định lâu dài. Vì vậy, về mặt pháp lý, cần thiết phải có Luật đô thị đặc biệt, tương thích với quy mô kinh tế, quy mô dân số, đặc điểm kinh tế – xã hội của TPHCM.
Cho nên, TPHCM đã kiên trì kiến nghị Bộ Chính trị, Chính phủ và Quốc hội ban hành Luật đô thị đặc biệt nhằm quản lý nhà nước, quản lý siêu đô thị một cách hiệu quả nhất (công tác quy hoạch, quản lý đô thị – xây dựng – hạ tầng, quản lý nhà nước về hành chính – nội vụ, văn hóa – xã hội, quản lý an ninh trật tự, quản lý dân cư, quản lý kinh tế: tài chính – ngân sách, tài sản công, tài nguyên, môi trường, đầu tư, Trung tâm tài chính, khu thương mại tự do…) và khai thác được tiềm năng, lợi thế của TPHCM.
Tóm lại, tất cả khâu quản lý từ hành chính đến kinh tế đều cần phải có một thể chế phù hợp, tương thích với quy mô của một siêu đô thị mà GRDP đạt trên 120 tỷ USD, lớn hơn GDP của nhiều quốc gia trên thế giới (có hơn 100 quốc gia trên thế giới có GDP dưới 100 tỷ USD); mật độ dân cư đông đúc. Cần phải có luật dành riêng cho những đô thị đặc biệt và không thể sử dụng một luật dùng chung cho tất cả đô thị các tỉnh thành trên cả nước.
Điểm đột phá cần phải có tại luật này là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân, Chủ tịch UBND Thành phố; trong công việc quản lý nhà nước không cần phải xin ý kiến của các bộ, ngành Trung ương. Tại các nghị quyết của Quốc hội dành cho Thành phố vẫn còn nhiều nội dung cần phải xin ý kiến các bộ, ngành và khâu này thường gây ra chậm trễ, kéo dài thời gian đưa ra quyết định. Việc đẩy mạnh việc phân cấp, phân quyền, cho phép Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân TPHCM tự đưa quyết định, từ đó giúp đẩy nhanh tiến độ, đảm bảo hiệu quả quản lý.
Điều này cũng là thực hiện theo đúng quan điểm của Đảng: đẩy mạnh phân cấp, phân quyền mạnh cho địa phương theo hướng địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm, còn các cơ quan của bộ, ngành có trách nhiệm giám sát và can thiệp khi cần thiết.
Có ý kiến băn khoăn về vấn đề kiểm soát quyền lực sau khi phân cấp phân quyền, giao quyền tự chủ cho địa phương. Thực tế là trách nhiệm giám sát này sẽ do Quốc hội, Hội đồng nhân dân và Mặt trận Tổ quốc đảm nhiệm; dùng hệ thống dân cử để tăng cường giám sát, kiểm soát quyền lực. Sử dụng công cụ quy hoạch (quy hoạch tổng thể quốc gia, quy hoạch vùng) để kiểm tra, giám sát việc thực thi các dự án tại địa phương.
Hơn nữa, bên cạnh Luật đô thị đặc biệt thì TPHCM cũng chịu chi phối bởi Hiến pháp và những bộ luật chung khác, theo đó, Trung ương vẫn có thể kiểm tra và giám sát được. Miễn sao, khi phân cấp, phân quyền mạnh, TPHCM tháo gỡ các điểm nghẽn hiện nay, phát huy được hết tiềm năng, lợi thế của mình và đóng góp ngày càng nhiều vào phát triển chung của đất nước, đóng góp ngày càng lớn hơn cho nguồn ngân sách quốc gia.
Trong quá trình xây dựng Luật đô thị đặc biệt này, Ban soạn thảo cần tiếp cận các luật đô thị của các nước trên thế giới để học hỏi những bài học kinh nghiệm. Bởi mục tiêu của TPHCM như Tổng Bí thư Tô Lâm nói, đó là không phải so sánh với các đô thị ở trong nước mà phải so sánh với các đô thị của Châu Á và của thế giới, phải sánh vai với các cường quốc năm châu. TPHCM phải nằm trong nhóm thành phố toàn cầu, thành phố có chất lượng cuộc sống tốt nhất, điểm đến hấp dẫn toàn cầu. Luật đô thị đặc biệt sẽ tạo điều kiện cho TPHCM phát huy tiềm năng, đạt được những mục tiêu nói trên.
Trước mắt là giúp TPHCM có thể cạnh tranh với những đô thị lớn trong khu vực như Jakarta, Bangkok, Kuala Lumpur… trong việc thu hút nguồn vốn đầu tư quốc tế có chọn lọc. Chỉ số năng lực cạnh tranh của thành phố sẽ được cải thiện nhờ môi trường đầu tư thông thoáng, thuận lợi hơn. Thời gian quyết định các dự án đầu tư sẽ nhanh hơn, cắt giảm được các thủ tục hành chính, tiết kiệm thời gian. Từ đó sẽ giúp thành phố thu hút được các nhà đầu tư chiến lược, thúc đẩy được các dự án đầu tư về kết cấu hạ tầng kinh tế – xã hội của thành phố, cũng như các dự án kêu gọi hợp tác công tư.
Như vậy sẽ có rất nhiều lợi ích cho TPHCM nói riêng và đất nước nói chung khi có Luật đô thị đặc biệt. Tuy vậy, để tránh việc “luật hay nhưng khó thực thi” thì khi xây dựng luật, TPHCM cùng với Trung ương phải tổ chức đánh giá lại kết quả thực hiện Nghị quyết 98 của Quốc hội năm 2023, rút ra được những điểm mạnh và những “nút thắt” trong quá trình thực hiện. Từ đó, khi xây dựng Luật đô thị đặc biệt thì sẽ khắc phục những tồn tại, tháo gỡ các nút thắt và phát huy những điểm mạnh.
Bên cạnh đó, phải dựa vào Luật Thủ đô (dành cho TP Hà Nội, đã có hiệu lực) để chọn lọc những nội dung tương thích với đô thị đặc biệt TPHCM.
Đồng thời, phải học tập luật của các đô thị quốc tế phù hợp với thực tiễn Việt Nam, vừa là đảm bảo sự khuyến khích hội nhập quốc tế và vừa như chỉ đạo của Tổng Bí thư rằng, phải biến thể chế từ “điểm nghẽn” trở thành lợi thế cạnh tranh quốc gia, tạo động lực phát triển mới. Theo đó, Luật đô thị đặc biệt cũng là một công cụ cạnh tranh của TPHCM với các thành phố khác trên thế giới.
Tác giả: PGS.TS Trần Hoàng Ngân là đại biểu Quốc hội các khóa XIII, XIV, XV; Chủ tịch Hội đồng tư vấn đột phá phát triển Trường Đại học Sài Gòn.
Ông từng giữ chức vụ Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế TPHCM, Hiệu trưởng Trường Đại học Tài chính – Marketing, Giám đốc Học viện Cán bộ TPHCM, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TPHCM, Trợ lý Bí thư Thành ủy TPHCM và thành viên Tổ Tư vấn kinh tế của Thủ tướng Chính phủ.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!
Nguồn: https://dantri.com.vn/tam-diem/luat-do-thi-dac-biet-se-la-loi-the-canh-tranh-cua-tphcm-20260320165022804.htm
