Luật Tư pháp người chưa thành niên và những chính sách đặc biệt

(PLO)- Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định 16 nguyên tắc nhân văn nhằm bảo vệ người chưa thành niên trong hoạt động tư pháp.

Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) đã thể chế đầy đủ chủ trương của Đảng và Nhà nước về phát triển hệ thống tư pháp thân thiện và bảo vệ trẻ em, cũng như đáp ứng các chuẩn mực quốc tế, yêu cầu của Liên Hợp quốc về tư pháp người chưa thành niên. Luật này có hiệu lực từ 1-1-2026.

Luật quy định về xử lý chuyển hướng, hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội; thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên là người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố…; thi hành án phạt tù, tái hòa nhập cộng đồng đối với người chưa thành niên. Luật cũng quy định nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân, gia đình trong hoạt động tư pháp người chưa thành niên.

Thủ tục tố tụng thân thiện

Luật quy định 16 nguyên tắc cơ bản trong quá trình tố tụng đảm bảo nhân văn, tiến bộ và đặc thù để bảo vệ người chưa thành niên trong tư pháp hình sự. Các nguyên tắc này được quy định cụ thể từ Điều 5 đến Điều 20 bao gồm:



Trong đó, đáng chú ý là nguyên tắc bảo đảm thủ tục tố tụng thân thiện. Nguyên tắc này cần được đảm bảo yếu tố thân thiện từ khâu nhận tin báo, khởi tố, điều tra, truy tố đến khâu xét xử. Tòa án xét xử bị cáo là người chưa thành niên tại phòng xử án thân thiện. Vị trí của những người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng, người tham dự phiên tòa trong phòng xử án được bố trí trên cùng một mặt phẳng. Người chưa thành niên là bị cáo tham gia tố tụng tại phiên tòa được ngồi cạnh người bào chữa, người đại diện của họ.

Phiên tòa phải được tổ chức xét xử thân thiện, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên. Thẩm phán Chủ tọa phiên tòa mặc trang phục hành chính của Tòa án; Kiểm sát viên mặc trang phục phù hợp, không mặc trang phục Kiểm sát nhân dân. Khi xét xử không còng tay hoặc áp dụng các biện pháp mang tính cưỡng chế khác, trừ trường hợp người chưa thành niên có biểu hiện chống đối, gây mất trật tự tại phiên tòa hoặc hành động tiêu cực khác.

Thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên phải bảo đảm đơn giản, thân thiện, phù hợp với tâm lý, lứa tuổi, mức độ trưởng thành và khả năng nhận thức của người chưa thành niên.

Đối với nguyên tắc áp dụng hình phạt có những điểm cần lưu ý: Hình phạt áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội chủ yếu nhằm giáo dục họ ý thức tôn trọng, tuân theo pháp luật và các chuẩn mực đạo đức, lối sống, ngăn ngừa họ phạm tội mới, có tác dụng phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm. Tòa án chỉ áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội nếu xét thấy việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng không bảo đảm hiệu quả giáo dục, phòng ngừa. Trường hợp phải áp dụng hình phạt thì ưu tiên áp dụng hình phạt cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, hình phạt tù nhưng cho hưởng án treo.

Tòa án chỉ áp dụng hình phạt tù có thời hạn đối với người chưa thành niên phạm tội khi xét thấy các hình phạt và biện pháp khác không có tác dụng răn đe, phòng ngừa. Người chưa thành niên phạm tội chỉ bị áp dụng một trong các hình phạt sau đây đối với mỗi tội phạm đó là cảnh cáo; phạt tiền; cải tạo không giam giữ; tù có thời hạn; không xử phạt tù chung thân hoặc tử hình đối với người chưa thành niên phạm tội.

Khi xử phạt tù có thời hạn, Tòa án cho người chưa thành niên phạm tội được hưởng mức án nhẹ hơn mức án áp dụng đối với người thành niên phạm tội tương ứng và với thời hạn thích hợp ngắn nhất; không áp dụng hình phạt bổ sung đối với người chưa thành niên phạm tội.

Ưu tiên áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng

Một trong những nguyên tắc cơ bản trong Luật Tư pháp người chưa thành niên là ưu tiên áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng.

Nguyên tắc này có những nội dung đáng chú ý như sau: Biện pháp xử lý chuyển hướng được ưu tiên áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội trong tất cả các giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử. Việc áp dụng cần đảm bảo xử lý kịp thời và hiệu quả đối với người chưa thành niên; giúp người chưa thành niên thay đổi nhận thức, nhận biết, sửa chữa sai lầm đã gây ra, tự rèn luyện khắc phục, ngăn ngừa nguyên nhân dẫn đến hành vi phạm tội và giáo dục họ trở thành công dân có ích cho xã hội.

Việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng phải căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội; khả năng giáo dục, phục hồi của người chưa thành niên phạm tội và sự an toàn của bị hại, cộng đồng. Việc lựa chọn biện pháp xử lý chuyển hướng áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội phải phù hợp với hoàn cảnh, độ tuổi, đặc điểm tâm sinh lý của họ.

Người chưa thành niên phạm tội thuộc một trong các trường hợp quy định có thể được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng khi có đủ các điều kiện:

– Có chứng cứ xác định người chưa thành niên đã thực hiện hành vi phạm tội;

– Người chưa thành niên thừa nhận mình đã thực hiện hành vi phạm tội;

– Người chưa thành niên đồng ý bằng văn bản về việc xử lý chuyển hướng.