Miễn phí xe buýt, cơ hội đột phá giao thông công cộng TP.HCM

Kỳ vọng khách đi xe buýt tăng ít nhất 30%

Tại hội nghị Thành ủy TP.HCM lần thứ 5 diễn ra chiều 1.4, Bí thư Thành ủy TP.HCM Trần Lưu Quang cho biết Thường trực Thành ủy TP.HCM đã có chủ trương miễn phí xe buýt trên địa bàn. Hiện TP.HCM miễn phí xe buýt cho người từ 60 tuổi trở lên, kinh phí ước tính khoảng 1.700 tỉ đồng/năm. Nếu miễn phí toàn bộ người dân thì ngân sách TP chi khoảng 7.000 tỉ đồng/năm.

Theo Bí thư Trần Lưu Quang, chủ trương miễn phí vé xe buýt cho toàn bộ người dân nhằm thực hiện các mục tiêu rất lớn được Tổng Bí thư Tô Lâm giao cho TP.HCM là giải quyết kẹt xe, ô nhiễm môi trường. Muốn người dân không đi xe gắn máy và chuyển sang xe buýt thì phải miễn phí. Bên cạnh đó, khách đi xe buýt hiện phần lớn là người khó khăn, khi miễn phí cũng giúp họ tiết kiệm một phần chi phí.

Sau khi Thường trực Thành ủy TP.HCM có chủ trương, Sở Xây dựng TP cũng đang gấp rút các phương án chuẩn bị. Trao đổi với Thanh Niên, ông Bùi Hòa An, Phó giám đốc Sở Xây dựng TP, cho biết Sở chuyên môn đang nghiên cứu tổng thể các khâu kỹ thuật, nguồn lực và tài chính, hoàn tất các bước để trình HĐND TP dự kiến vào cuộc họp cuối tháng 4 này. Hiện Sở Xây dựng đã gửi văn bản lấy ý kiến các sở ngành, sau đó sẽ làm việc với Ban Kinh tế – Ngân sách HĐND TP.HCM là cơ quan thẩm tra để hoàn thiện tờ trình. Nếu nghị quyết được thông qua, chính sách có thể có hiệu lực ngay sau đó 10 ngày.

Ông Bùi Hòa An thông tin trước mắt, việc miễn phí tập trung vào các tuyến nội tỉnh đang khai thác. TP.HCM tính toán mục tiêu tăng trưởng ít nhất 30% lượng khách sau khi chính sách áp dụng. Nếu lượng khách tăng hơn nữa thì với hạ tầng hiện hữu vẫn có thể đáp ứng được tới mức tăng 70%.

Để đạt mức tăng trưởng này, Sở Xây dựng sẽ đồng thời sắp xếp luồng tuyến, tái cơ cấu lại toàn bộ mạng lưới xe buýt hiện hữu và mở mới. Nguyên tắc là đường dân sinh hiện hữu cứ 300 – 500 m phải có một trạm dừng, nhà chờ, có bố trí các điểm gửi xe cá nhân thuận lợi. Trên quãng đường người dân đi bộ từ nhà ra trạm xe buýt và bãi giữ xe cũng cần tính toán sao cho tiện lợi, có đoạn có thể có mái che mưa nắng và đặc biệt cần chấn chỉnh trật tự lòng lề đường để người dân tiếp cận thuận tiện nhất.

Tối ưu nguồn lực cho đầu tư phương tiện xanh

Trên thế giới hiện nay có khoảng 100 TP đã áp dụng chính sách này ở các mức độ khác nhau và lập tức ghi nhận những thành quả đáng kể.

Đơn cử, Kansas City (bang Missouri) là TP lớn đầu tiên tại Mỹ thông qua chính sách “Zero Fare” (không thu phí) cho hệ thống xe buýt từ năm 2019. Các nhà nghiên cứu tại Đại học Missouri-Kansas City ước tính chính sách này đóng góp từ 13 – 18 triệu USD vào GDP khu vực thông qua việc người dân dùng tiền tiết kiệm từ vé xe buýt để chi tiêu cho các dịch vụ khác. Một tác động phụ tích cực là số vụ xung đột giữa tài xế và hành khách liên quan đến việc soát vé giảm hẳn, giúp môi trường trên xe an toàn hơn.

Tương tự, TP lớn nhất nước Pháp – Montpellier – sau khi miễn phí giao thông công cộng (GTCC) cho tất cả người dân đã tạo nên một cuộc bùng nổ về số lượng người dùng xe buýt. Trước khi miễn phí, TP chỉ có khoảng 86.000 người đăng ký vé tháng. Sau khi miễn phí, chỉ từ cuối 2023 đến hết 2025, con số này đã vọt lên hơn 260.000 người, tăng gấp 3 lần.

Trong khi đó, tại Luxembourg, không chỉ một vài TP mà chính sách miễn phí được áp dụng cho tất cả các loại hình GTCC (xe buýt, tàu hỏa, tàu điện) trên toàn lãnh thổ. Báo cáo đánh giá 5 năm sau khi thực hiện (tính đến đầu năm 2025) của Chính phủ cho thấy lượng khí thải CO2 từ giao thông đường bộ giảm khoảng 6,7%, và khí NOx giảm tới 10%. Đây là con số rất ấn tượng đối với một quốc gia có tỷ lệ sở hữu ô tô cao như Luxembourg.

Không dừng lại ở đó, tác động còn lan tỏa tới các ngành bất động sản và toàn nền kinh tế. Việc miễn phí GTCC đã vô tình đẩy giá trị bất động sản dọc các hành lang giao thông tăng mạnh. Các tòa nhà văn phòng nằm gần các trạm trung chuyển (tram/tàu hỏa) hiện có giá thuê cao hơn khoảng 30% so với các khu vực không có kết nối tốt. Trong khi mỗi hộ gia đình thu nhập thấp tiết kiệm khoảng 440 euro/năm chi phí đi lại.

Trở lại với TP.HCM, lượng khách đi xe buýt tại TP đang vào đà tăng trưởng mạnh mẽ chưa từng có nhờ sự xuất hiện của các tuyến xe buýt điện và tác động của bão giá nhiên liệu. Theo số liệu từ Sở Xây dựng TP.HCM, năm 2025, khối lượng vận tải hành khách công cộng đạt 577,9 triệu lượt, tăng 13,7% so với năm 2024. Trong quý 1, việc vận hành thêm 25 tuyến xe buýt điện từ 1.3, nâng tỷ lệ xe buýt sạch đạt gần 46,5% tổng đàn xe tiếp tục thu hút lượng lớn giới trẻ tìm đến với GTCC. Báo cáo mới nhất trong tháng 3, lượng hành khách sử dụng GTCC trên toàn TP tăng vọt tới 35% so với giai đoạn cuối năm trước, đạt bình quân khoảng 340.000 lượt mỗi ngày.

Nếu lượng khách đi xe buýt tăng thêm 30%, theo tính toán của Sở Xây dựng, tỷ lệ người dân sử dụng GTCC của TP.HCM sẽ tiệm cận mức 15 – 16%. Đây là mục tiêu phải đạt vào cuối năm nay mà ngành giao thông TP đã đặt ra.

Hoan nghênh chủ trương mở rộng diện miễn phí để khuyến khích người dân đi xe buýt, ông Lê Thanh Hải, Giám đốc Trung tâm tư vấn ứng dụng kinh tế, HIDS, cho rằng đây là thời cơ “chín muồi” để TP.HCM dồn lực tạo ra cú hích cực mạnh cho GTCC. Giá nhiên liệu đang tạo một lực đẩy để người dân giảm thói quen di chuyển bằng xe cá nhân, xe xăng; Chính phủ, Bộ GTVT và các doanh nghiệp cũng đang dồn dập đưa nhiều chính sách để người dân chuyển đổi phương tiện; Cùng với đó, hệ thống xe buýt của TP.HCM đang được “thay máu” toàn diện, xe điện tạo thiện cảm rất tốt cho người dùng. Việc TP.HCM miễn giá vé ở thời điểm này sẽ tạo ra lực kéo mạnh ở cầu tiêu dùng, tạo xu hướng người dân chuyển đổi từ xe cá nhân sang phương tiện công cộng.

Tuy nhiên, ông Lê Thanh Hải lưu ý ở khu vực nội đô, giá vé không phải yếu tố quyết định người dân có chọn xe buýt hay không. Sự thuận tiện, đúng giờ, phương tiện sạch sẽ, hiện đại, sử dụng năng lượng xanh mới là những yếu tố quan trọng cho cuộc chuyển đổi bền vững. Tại nội đô, muốn xe buýt chiếm ưu thế thì phải có làn riêng, xe nhỏ hơn, dễ len lỏi hơn và mạng lưới dày hơn để đảm bảo thời gian. Muốn vậy, TP cần một nguồn lực không nhỏ để đầu tư.

“Vì thế, TP.HCM nên cân nhắc tính toán mở rộng đối tượng miễn phí nhưng không nhất thiết phải miễn cho tất cả. Nguồn lực tiết kiệm được có thể chuyển sang đầu tư cho phương tiện phù hợp và mở rộng mạng lưới xe buýt tới các vùng xa, nơi người dân thật sự có nhu cầu di chuyển ở khoảng cách xa với chi phí hợp lý. Đây mới là phương án tối ưu nhất. Song song, phải từng bước hạn chế xe cá nhân tại khu vực trung tâm, quyết liệt đẩy nhanh các đề án siết khí thải, chuyển đổi xe điện, thu phí vào nội đô hoặc hạn chế chỗ đỗ xe…”, ông Hải kiến nghị.