Một năm học thành ‘chiến binh’ của chú chó lài sông Mã

Thiếu tá Lê Đức Thọ, huấn luyện viên chuyên ngành chó nghiệp vụ tìm kiếm bom mìn của Trường Trung cấp Biên phòng 24 thuộc Bộ Tư lệnh Biên phòng ở phía sau thi thoảng phải gìm dây cương ngăn nó hăng hái quá mức. Trên thao trường, các huấn luyện viên cùng 5 chó nghiệp vụ ướt nhẹp vì nồm ẩm kéo dài, đầu tóc, quần áo ám mùi, nhưng những tiết học vẫn không ngừng. Sau Tết Bính Ngọ là giai đoạn cao điểm huấn luyện tìm kiếm bom mìn vật nổ và bảo vệ các mục tiêu, trước khi bước vào nhiệm vụ chính thức.

Tôm một tuổi rưỡi, có bộ lông màu xám tro, đôi tai dựng đứng và tinh nhanh như cáo rừng. Dòng chó bản địa thường sinh trưởng ở vùng sông Mã, Thanh Hóa và gắn liền với công cuộc canh giữ biên cương. Chúng có tập tính săn mồi, thính giác tinh nhạy và tinh thần cảnh giác cao độ.

Nó là một trong 5 chú chó bản địa dòng lài sông Mã được Trung tâm nhiệt đới Việt Nga – đơn vị chủ trì nghiên cứu đề tài và chuyển giao cho Trường Trung cấp 24 Biên phòng huấn luyện phát hiện bom mìn vật nổ và tìm kiếm cứu nạn. Ngôi trường đào tạo chó nghiệp vụ lớn nhất toàn quân với các dòng ngoại như becgie Đức, becgie Bỉ, labrador gốc Tây Ban Nha, lần đầu tiên tiếp nhận đào tạo chó lài sông Mã làm nhiệm vụ vào tháng 3/2025.

“Một chú khuyển mang đậm nét chó săn nhưng thân hình chỉ bằng một nửa, giống thú cưng trong nhà và rất nhát người”, thiếu tá Thọ nhớ lần đầu gặp Tôm hồi tháng 3/2025. Nó khi ấy sáu tháng tuổi, vừa kịp làm quen với tên gọi, dây cương, đã vội co rúm mình muốn trốn khi thấy anh bộ đội biên phòng đưa tay vuốt ve.

Những huấn luyện viên như thiếu tá Thọ hiểu rằng bất cứ mối thân tình nào trên đời, kể cả giữa người và chó đều cần chân thành và sự tin tưởng. Thấy người lạ là Tôm trốn một góc, anh Thọ thường để thức ăn lên tay rồi tiếp cận dần cho nó ăn. Có lúc con trai 7 tuổi vào đơn vị thăm bố, anh rủ cậu bé cho ăn, chơi đùa cùng để Tôm quen dần. Bởi anh tin chó là loài có linh tính và yêu quý trẻ con. Mất gần một tuần, nó mới cho anh Thọ sờ đầu, dần quẫy đuôi mừng khi thấy thầy. Trong khi với giống becgie, anh thường chỉ mất đôi ba ngày.

Bảy năm làm thầy dạy chó nghiệp vụ, anh thừa nhận lần này “không đơn giản” mà phải cực kỳ tỉ mỉ như người mẹ chăm sóc con từ những ngày đầu. Chó lài dù là loài bản địa nhưng không dễ làm quen bởi tính địch tình – bản năng của loài săn mồi, canh gác rất cao.

Chó với người bén hơi nhau, bắt đầu vào những bài học cơ bản từ đứng, nằm, ngồi cho tới nhận biết đồ vật. Bốn tháng ròng, các bài học tập trung vào động tác kỷ luật cơ bản để lập thành phản xạ, hít ngửi phân biệt thức ăn, tìm kiếm đồ vật. Sau nửa năm, thầy trò bước vào những bài tập chuyên sâu tìm kiếm vật liệu nổ. Các huấn luyện viên ban đầu giấu định lượng nhỏ kèm đồ ăn để chó đánh hơi làm quen mùi. Lượng thuốc nổ giảm dần khi chó nghiệp vụ bắt đầu phân biệt được nguồn hơi và tăng khả năng tìm kiếm sát thực tế.

Thao trường huấn luyện tìm kiếm bom mìn cũng liên tục thay đổi theo độ khó của bài tập. Những tiết học ban đầu thường diễn ra trên nền đất trống, sân bê tông, sau chuyển sang sân đất hoặc khu vực cỏ cây lúp xúp. Vật chất nổ đã vô hiệu hóa được các thầy giáo vùi sâu trong đất 1- 2 tháng, thậm chí gần nửa năm, mô phỏng hiện trường tìm kiếm bom mìn sau chiến tranh.

Gần một năm gắn bó với Tôm, anh Thọ nhận ra học trò ngày càng khác biệt so với buổi ban đầu. Sự rụt rè biến mất nhường chỗ cho sự xông xáo và tinh nhanh, thậm chí có phần “quái” hơn so với những chú chó ngoại mà anh từng chỉ dạy. Mỗi lần nghe hiệu lệnh, nó luồn lách sâu vào hiện trường đánh hơi khắp các ngóc ngách, không chịu dừng cho đến khi nghe còi hoặc hiệu lệnh tiếp theo. Bài tập hoàn thành, nó thích được thưởng thức ăn hoặc một quả bóng nhỏ để chơi đùa.

Chú chó dần đồng hành với anh Thọ từ các tiết học trên thao trường tới cuộc sống thường nhật, chạy bộ, chơi thể thao. Nó xuất hiện trong những cuộc gọi nói chuyện giữa thiếu tá biên phòng với vợ con những ngày anh trực ở đơn vị. Gần một năm huấn luyện, anh Thọ đánh giá “học trò” của mình đã đủ khả năng làm nhiệm vụ. Tháng 4 này, thầy trò sẽ có chuyến công tác thực địa đầu tiên tại Quảng Trị để tìm kiếm bom mìn còn sót lại sau chiến tranh.

Chó nghiệp vụ becgie diễn tập cứu hộ cứu nạn

Thượng tá Nguyễn Trung Kiên, Trưởng khoa Giám biệt nguồn hơi, cho biết khi tiếp nhận từ Trung tâm nhiệt đới Việt – Nga, nhà trường đã căn cứ vào đặc tính, bản năng của dòng và kết quả nghiên cứu để xây dựng giáo trình huấn luyện phù hợp. Chó lài bản địa nổi trội về khả năng thích nghi với khí hậu, thời tiết nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm của Việt Nam nên ít ốm bệnh. Nhưng dòng này ban đầu rất nhát, lại đa nghi nên hay đề phòng, thậm chí có những hành động phản vệ thụ động.

“Nhưng khi đã thân quen, chúng tin tưởng tuyệt đối vào huấn luyện viên và có tính đoàn kết theo bầy rất cao”, ông đánh giá.

Những người thầy dạy chó bản địa cũng được lựa chọn dựa trên kinh nghiệm, sở trường, thậm chí tính cách đặc trưng theo từng chuyên ngành. Người kiên trì, tỉ mỉ hợp huấn luyện chó cứu hộ cứu nạn. Người linh hoạt, cá tính sẽ đảm nhiệm huấn luyện chó chiến đấu và những quân nhân tính tình cẩn trọng thì dạy chó phát hiện bom mìn, vật liệu nổ. Thao trường, bãi tập được xây dựng phù hợp với từng chuyên ngành, như huấn luyện chó tìm kiếm cứu nạn thì phải chuẩn bị nguồn hơi mô phỏng nạn nhân còn sống lẫn tử khí, tìm kiếm vật nổ thì phải có nguồn hơi của các loại bom mìn khác nhau.

Quân khuyển hiện tại chủ yếu là các giống chó ngoại, trong một số nhiệm vụ quan trọng dễ bị đối tượng phát hiện và cảnh giác cao. Việc đưa chó bản địa vào huấn luyện, theo ông là cần thiết, mở ra triển vọng đưa chó bản địa Việt Nam vào bản đồ chó nghiệp vụ.

Hoàng Phương