Mỹ hứng chỉ trích vì rút khỏi công ước khí hậu LHQ

Trong bản ghi nhớ ban hành hôm 7/1, Tổng thống Mỹ Trump tuyên bố rút Mỹ khỏi Công ước Khung của Liên Hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu (UNFCCC) cùng 65 tổ chức, cơ quan và ủy ban quốc tế khác, với lý do những thể chế này “đi ngược lại lợi ích của Mỹ”. Theo các điều khoản của UNFCCC, việc rút khỏi công ước có hiệu lực sau một năm kể từ khi Mỹ chính thức gửi thông báo tới Liên Hợp Quốc.

Quyết định của ông Trump nhanh chóng làm dấy lên làn sóng chỉ trích trong và ngoài nước, đồng thời đặt dấu hỏi lớn về vai trò của Mỹ trong hợp tác quốc tế ứng phó khủng hoảng khí hậu. Mỹ sẽ trở thành quốc gia duy nhất trên thế giới không còn là thành viên của công ước khí hậu mà chính nước này từng tham gia xây dựng hơn ba thập kỷ trước.

UNFCCC được thông qua năm 1992 và được Thượng viện Mỹ phê chuẩn cùng năm, trong nhiệm kỳ của Tổng thống George H.W. Bush. Công ước này đặt nền móng cho toàn bộ cơ chế hợp tác quốc tế về biến đổi khí hậu, bao gồm các vòng đàm phán thường niên của Liên Hợp Quốc và hai thỏa thuận mang tính bước ngoặt là Nghị định thư Kyoto năm 1997 và Hiệp định Paris năm 2015.

Mục tiêu cốt lõi của UNFCCC là ổn định nồng độ khí thải gây ra hiệu ứng nhà kính trong khí quyển, giảm “sự can thiệp nguy hiểm do con người gây ra đối với hệ thống khí hậu”.

Ông Trump từ lâu đã công khai phủ nhận cơ sở khoa học của biến đổi khí hậu, nhiều lần gọi hiện tượng này là “trò lừa đảo” hay “thuyết âm mưu”. Trong hai nhiệm kỳ tổng thống, ông đã tìm cách bãi bỏ nhiều chính sách khí hậu, chặn các dự án năng lượng sạch và khuyến khích tiếp tục khai thác, sử dụng nhiên liệu hóa thạch.

Theo các nhà phê bình, quyết định mới sẽ khiến Mỹ ngày càng tách rời khỏi xu thế toàn cầu về chuyển dịch sang năng lượng sạch, giữa bối cảnh nhiệt độ trung bình của Trái Đất liên tục tăng.

Gina McCarthy, cựu lãnh đạo Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) và từng là cố vấn khí hậu cấp cao tại Nhà Trắng dưới thời cựu tổng thống Joe Biden, gọi quyết định rút khỏi UNFCCC là “thiển cận, đáng xấu hổ và ngớ ngẩn”. Bà cho rằng hành động này khiến Mỹ tự phá hủy hàng chục năm giữ vai trò lãnh đạo và hợp tác quốc tế về khí hậu, đồng thời tự tước bỏ khả năng định hình các dòng đầu tư và chính sách trị giá hàng nghìn tỷ USD.

Nhiều tổ chức môi trường cũng cảnh báo về hậu quả của động thái này. Chủ tịch Hội đồng Bảo vệ Tài nguyên Thiên nhiên (NRDC) Manish Bapna nhận định quyết định của ông Trump là “sai lầm không cần thiết” và mang tính “tự làm hại mình”, làm suy yếu khả năng cạnh tranh của Mỹ trước Trung Quốc trong các ngành công nghệ năng lượng sạch đang phát triển nhanh chóng.

Theo Bapna, trong khi Washington chọn thoái lui, phần còn lại của thế giới đang tiếp tục dịch chuyển sang các nguồn năng lượng sạch hơn và tăng cường quyết tâm hành động khí hậu. Jean Su, thành viên cấp cao tại Trung tâm Đa dạng Sinh học, cảnh báo Mỹ có thể bị loại khỏi ngoại giao khí hậu vĩnh viễn.

“Việc trở thành nền kinh tế lớn đầu tiên từ bỏ nỗ lực này sẽ khiến các gia đình và doanh nghiệp Mỹ bị tụt hậu trong quá trình chuyển dịch năng lượng toàn cầu. Quyết định này sẽ buộc người Mỹ phải hít thở bầu không khí ô nhiễm hơn, đối mặt với những hệ lụy sức khỏe nghiêm trọng hơn, trả hóa đơn năng lượng cao hơn và bỏ lỡ các lợi ích kinh tế đi kèm với vai trò dẫn dắt quá trình chuyển sang tương lai năng lượng sạch”, Amanda Leland, giám đốc điều hành Quỹ Bảo vệ Môi trường, nhận định.

Không chỉ dừng ở UNFCCC, bản ghi nhớ của Nhà Trắng còn cho biết Mỹ sẽ rút khỏi Ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC), cơ quan khoa học hàng đầu của Liên Hợp Quốc chuyên đánh giá tình trạng nóng lên toàn cầu, cùng nhiều tổ chức môi trường và năng lượng tái tạo khác như Cơ quan Năng lượng Tái tạo Quốc tế, Liên minh Năng lượng Mặt trời Quốc tế và Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế.

Giới chuyên gia pháp lý còn cho rằng việc Mỹ rút khỏi UNFCCC đặt ra nhiều câu hỏi về tính hợp hiến. Do công ước đã được Thượng viện phê chuẩn, chưa rõ Tổng thống Trump có thể đơn phương hủy bỏ hay không, và liệu một tổng thống tương lai có thể tái gia nhập mà không cần một cuộc bỏ phiếu mới của Thượng viện hay không.

Các nhà khoa học và tổ chức môi trường nhấn mạnh rằng khủng hoảng khí hậu không phải là vấn đề ý thức hệ, mà là đồng thuận khoa học. Thực tế này đã và đang gây tác động ngày càng rõ rệt đến kinh tế và đời sống khắp thế giới, trong đó có cả Mỹ. Số lượng thảm họa thời tiết cực đoan với mức độ nghiêm trọng đang xảy ra với nước Mỹ ngày càng thường xuyên hơn, buộc nhiều công ty bảo hiểm rút khỏi một số bang, làm lung lay thị trường bất động sản và gia tăng chi phí cho người dân.

Loren Blackford, giám đốc điều hành tổ chức khí hậu lớn nhất tại Mỹ Sierra Club, cho rằng quyết định của ông Trump đang gửi đi thông điệp Nhà Trắng “không có ý định bảo vệ người Mỹ” trước tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu. Ông chỉ trích quyết định này “không thể hiện sự lãnh đạo, mà là sự hèn nhát”.

Thống đốc bang California Gavin Newsom tuyên bố bang này sẽ tiếp tục theo đuổi vai trò lãnh đạo về khí hậu, bất chấp quyết định của chính quyền liên bang. Ông nhấn mạnh California, với tư cách là “nền kinh tế lớn thứ tư thế giới”, sẽ tiếp tục hợp tác với các bang, thành phố và đối tác quốc tế nhằm giảm ô nhiễm, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và thúc đẩy lợi ích kinh tế từ năng lượng sạch.

Cựu phó tổng thống Mỹ Al Gore, một trong những nhà hoạt động khí hậu nổi tiếng nhất nước này, nhận định chính quyền Trump quay lưng với khủng hoảng khí hậu “ngay từ những ngày đầu”, từ việc rút khỏi Hiệp định khí hậu Paris, hạn chế nghiên cứu khoa học, hạn chế tiếp cận dữ liệu phát thải khí nhà kính cho đến cắt giảm đầu tư vào chuyển dịch năng lượng sạch.

Ông cho rằng những động thái này phục vụ lợi ích của ngành công nghiệp dầu mỏ, trong khi làm gia tăng rủi ro cho người dân Mỹ lẫn toàn thế giới.

Vẫn có một số ý kiến ủng hộ việc ông Trump rút Mỹ khỏi UNFCCC, với lập luận rằng khuôn khổ này đã mất đi tính hiệu quả. Giới chức Nhà Trắng đánh giá các tổ chức trong danh sách họ công bố thúc đẩy những chương trình mang tính “ý thức hệ cánh tả”, không phù hợp với chủ quyền, lợi ích kinh tế và định hướng chính sách hiện nay tại Washington.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nói rằng các tổ chức Mỹ rút khỏi “xa rời lợi ích quốc gia”. Ông nói Mỹ sẽ không tiếp tục chi tiền bạc, nguồn lực và uy tín cho những thể chế mà Washington cho là không mang lại lợi ích tương xứng cho người dân Mỹ.

George David Banks, cựu cố vấn khí hậu quốc tế của ông Trump trong nhiệm kỳ đầu, gọi công ước này là “một trò đùa” và cho rằng việc rời bỏ có thể buộc cộng đồng quốc tế xem xét lại cách thức hợp tác sao cho hiệu quả hơn. Dù vậy, Banks cũng nhấn mạnh Mỹ vẫn cần tiếp tục tham gia các cuộc thảo luận về khí hậu toàn cầu để bảo vệ lợi ích kinh tế.

Ý tưởng Mỹ rút khỏi UNFCCC vốn được một số tổ chức chính trị bảo thủ Mỹ ủng hộ. Năm 2016, Quỹ Heritage có bài viết chỉ trích mô hình này đã lạc hậu, tốn kém và không đưa ra được những gợi ý chính sách hiệu quả. Tổ chức này còn cho rằng việc rút khỏi UNFCCC sẽ “ngăn các chính quyền tương lai sử dụng khuôn khổ hiện có của công ước này để né tránh vai trò tư vấn và phê chuẩn của Thượng viện trong quá trình ký kết điều ước quốc tế”.

“Rút khỏi UNFCCC không đồng nghĩa với việc chính phủ Mỹ ngừng nghiên cứu khoa học khí hậu, không tìm hiểu các rủi ro tiềm tàng liên quan đến biến đổi khí hậu, hay không hợp tác với các quốc gia khác. Mỹ vẫn có thể làm những việc này thông qua các cơ chế không chính thức và với một nhóm quốc gia quy mô nhỏ hơn để triển khai các biện pháp phù hợp”, Quỹ Heritage nhận định.

Thanh Danh (Theo Guardian, Politico, CNN)