Nền tảng cho bước chuyển lịch sử

Vượt “cơn gió ngược”

Nhiệm kỳ 2021 – 2026 được đánh giá là “nhiệm kỳ khó khăn nhất”, nhưng cũng ghi dấu những thành tựu đáng nhớ khi VN đã thành công vượt “những cơn gió ngược” từ dịch bệnh Covid-19, thiên tai cho đến cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, biến động tài chính tiền tệ, căng thẳng thương mại…

Báo cáo công tác nhiệm kỳ 5 năm của Chính phủ tại kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã nhấn mạnh tinh thần “biến thách thức thành động lực phát triển”. Đây cũng là nhiệm kỳ ghi dấu ấn thành công của VN khi kiểm soát thành công và khắc phục hiệu quả đại dịch Covid-19, được quốc tế ghi nhận, đánh giá cao.

Đánh giá về nhiệm kỳ 2021 – 2026, đại biểu Quốc hội Nguyễn Minh Hoàng (TP.HCM) nhấn mạnh về thành công trong cuộc chiến chống Covid-19, dù VN không sản xuất được vắc xin nhưng vẫn tiêm đủ vắc xin miễn phí cho người dân, ngăn được dịch bệnh ở những đô thị lớn như TP.HCM, kéo giảm tổn thất. Nhờ đó, kinh tế nhanh chóng phục hồi sau đại dịch, đạt được con số tăng trưởng ấn tượng, nhất là 2 năm cuối nhiệm kỳ.

ẢNH: HOÀNG TRỌNG QUỲNH

Bất chấp hàng loạt thách thức, kinh tế VN đã đứng vững và đủ sức chống chịu trước các cú sốc bên ngoài, duy trì tốc độ tăng trưởng thuộc nhóm cao hàng đầu thế giới. GDP bình quân giai đoạn 2021-2025 tăng 6,3%, cao hơn nhiệm kỳ trước (6,2%). Quy mô nền kinh tế tăng từ 346 tỉ USD năm 2020 lên 510 tỉ USD năm 2025, tăng 5 bậc, lên vị trí 32 thế giới; GDP bình quân đầu người năm 2025 ước đạt khoảng 5.000 USD, gấp 1,4 lần năm 2020, vào nhóm thu nhập trung bình cao.

Kinh tế vĩ mô cơ bản ổn định, lạm phát được kiểm soát dưới 4%, các cân đối lớn của nền kinh tế được bảo đảm. Các động lực tăng trưởng truyền thống đều phát huy hiệu quả. Tổng vốn đầu tư toàn xã hội khoảng 33,2% GDP, đạt mục tiêu 32 – 34%. Vốn đầu tư công đạt khoảng 3,4 triệu tỉ đồng, tăng gần 55% so với nhiệm kỳ trước. Tổng vốn FDI đạt 185 tỉ USD, tăng gần 9% so với nhiệm kỳ trước. Quy mô thương mại tăng mạnh, từ 545,4 tỉ USD năm 2020 lên mức kỷ lục khoảng 900 tỉ USD năm 2025, thuộc nhóm 20 quốc gia dẫn đầu thế giới; xuất siêu lớn, đạt 88,3 tỉ USD, tăng hơn 2 lần so với nhiệm kỳ trước…

Theo đại biểu Quốc hội, PGS-TS Trần Hoàng Ngân, nếu nhìn theo chiều dài của 40 năm quá trình Đổi mới, giai đoạn 1986 – 1988, GDP chỉ khoảng 8 tỉ USD, thì với 500 tỉ USD của năm 2025 đã tăng tới 60 lần. GDP bình quân đầu người năm 1986 chỉ có 100 USD, nằm dưới cùng trong top được xếp hạng của thế giới, hiện nay là 5.000 USD, chạm được ngưỡng thu nhập trung bình cao.

Một trong những dấu ấn nổi bật của nhiệm kỳ là triển khai quyết liệt và hiệu quả 3 đột phá chiến lược của Chính phủ, cả về hạ tầng kinh tế, hạ tầng giao thông và hạ tầng số. Nhiều “siêu dự án” quy mô nhiều tỉ USD như hoàn thành hơn 3.245 km đường bộ cao tốc (mục tiêu 3.000 km), sân bay Long Thành giai đoạn 1 đạt tiêu chuẩn 4F đầu tiên tại VN. Đặc biệt, số lượng doanh nghiệp (DN) đang hoạt động lần đầu tiên trong lịch sử vượt con số 1 triệu.

Song song với phát triển KT-XH, công tác an sinh xã hội và chăm lo đời sống người dân luôn được ưu tiên hàng đầu, không để ai bị bỏ lại phía sau. Chỉ số Phát triển Con người (HDI) tăng 18 bậc, phản ánh sự tiến bộ vượt bậc của đất nước. Uy tín và vị thế quốc tế của VN được nâng cao, tạo được môi trường hòa bình, ổn định, hợp tác phát triển, mở ra cục diện mới chưa từng có cho phát triển đất nước.

Xác lập mô hình tăng trưởng mới

Nếu 2021 – 2026 là bước chạy đà, thì giai đoạn 2026 – 2030 của nhiệm kỳ Đại hội Đảng XIV được xác định là giai đoạn tăng tốc, bứt phá. Theo các chuyên gia kinh tế, “chiếc áo tăng trưởng cũ” đang ngày càng trở nên chật chội hơn. Lợi thế lao động giá rẻ dần mất đi, trong khi tốc độ tăng năng suất khiêm tốn. Nếu không bứt tốc, xác lập mô hình tăng trưởng mới, rất khó để đạt mục tiêu tăng trưởng 2 con số và trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045. Nói cách khác, giai đoạn 2026 – 2030 là thời điểm quyết định vận mệnh kinh tế VN: đánh mất lợi thế hoặc một bước “hóa rồng”.

Chỉ ra nghịch lý bên trong đà tăng trưởng của kinh tế VN, TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế VN, cho rằng nền kinh tế có độ mở rất cao như VN sẽ nhanh chóng bị tác động bởi các cú sốc bên ngoài. Nếu chạy theo tăng trưởng bằng mọi giá, hay ngược lại giữ ổn định vĩ mô một cách cứng nhắc, đều có thể đẩy nền kinh tế vào thế bị động. Do đó theo ông, cần tiếp cận mềm dẻo, linh hoạt, đặt mục tiêu tăng trưởng trong mối quan hệ hài hòa với ổn định vĩ mô.

Thực tế cho thấy sức chống chịu của kinh tế VN là một điểm sáng, phản ánh năng lực điều hành vĩ mô. Song một câu hỏi cốt lõi đặt ra là tăng trưởng hiện nay đến từ đâu: từ khu vực DN tư nhân trong nước, hay phần lớn vẫn dựa vào khu vực FDI? TS Trần Đình Thiên cho rằng nếu động lực tăng trưởng chủ yếu thuộc về khu vực DN có vốn đầu tư nước ngoài, thì đây là tín hiệu đáng lo ngại cho tính bền vững của nền kinh tế.

Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị được xem là bước đột phá cho khu vực kinh tế tư nhân, song con số rất lớn DN rút lui khỏi thị trường mỗi năm cho thấy vẫn còn rất nhiều rào cản, điểm nghẽn khiến DN tư nhân “khó lớn”. Khu vực DN tư nhân trong nước chỉ tăng trưởng khoảng 6 – 7%, thấp hơn mặt bằng chung, trong khi nền kinh tế ngày càng phụ thuộc vào khu vực FDI – đóng góp tới 3/4 kim ngạch xuất khẩu và tăng trưởng. “Các rào cản thể chế đang khiến DN Việt yếu dần, năng lực nội sinh không được chuẩn bị đầy đủ để bước ra sân chơi lớn”, ông Trần Đình Thiên nhìn nhận và cho rằng khi thể chế được “mở khóa”, DN Việt sẽ tự điều chỉnh, linh hoạt để thích ứng và vươn lên.

Thạc sĩ Nguyễn Quốc Anh, Phó viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế – tài chính (Bộ Tài chính), khuyến nghị để thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình – thách thức đã khiến nhiều quốc gia chững lại khi nền kinh tế đạt trình độ nhất định – VN cần bước chuyển đủ mạnh. Mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong giai đoạn 2026 – 2030 là yêu cầu mang tính sống còn.

Theo ông, VN cần chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, nâng cao năng suất lao động thông qua ứng dụng công nghệ, đào tạo nhân lực chất lượng cao và thúc đẩy quản trị hiện đại sẽ là yếu tố quyết định. Đặc biệt, khu vực tư nhân phải là lực lượng tiên phong trong cuộc chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Những DN dẫn dắt dựa trên tri thức, quản trị hiện đại và tư duy toàn cầu sẽ tạo nên sức bật mạnh mẽ cho nền kinh tế.

Cùng quan điểm này, TS Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh, nói VN cần chuyển mô hình tăng trưởng sang phát triển bền vững, lấy công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực cạnh tranh toàn cầu giai đoạn mới. Nếu tăng trưởng thường chỉ phản ánh bằng các con số GDP và chỉ tiêu kinh tế ngắn hạn, thì phát triển lại đặt trọng tâm vào sự tiến bộ toàn diện: con người hạnh phúc hơn, xã hội an toàn hơn và nền kinh tế có khả năng chống chịu tốt hơn trước biến động toàn cầu. “VN muốn đi nhanh và đi xa phải đổi mới tư duy, lấy xanh và bền vững làm trụ cột trọng yếu. Sáng tạo và công nghệ phải trở thành động lực chính của năng suất và giá trị gia tăng, đặc biệt trong các ngành mũi nhọn như sản xuất thông minh, công nghệ số, AI hay bán dẫn…”, TS Thành nhìn nhận.