Binh sĩ Ukraine vận hành UAV tại vùng Donetsk (Ảnh: Reuters).
Đầu tháng 2 nay, công ty công nghệ SpaceX – dưới sự điều hành của tỷ phú Mỹ Elon Musk, đã triển khai hệ thống “danh sách trắng”, chỉ cho phép các thiết bị Starlink đã đăng ký hoạt động trong lãnh thổ Ukraine. Kết quả là hàng nghìn thiết bị Starlink mà quân đội Nga khai thác bị ngắt kết nối đột ngột, dẫn đến sự hỗn loạn trong hệ thống chỉ huy và thông tin liên lạc.
Sự kiện này không chỉ làm đảo lộn kế hoạch tác chiến của quân đội Nga, mà còn nhấn mạnh đến vai trò ngày càng quan trọng của công nghệ dân sự trong chiến tranh hiện đại.
Nền tảng sử dụng Starlink trong xung đột Ukraine
Hệ thống Starlink, với hơn 5.000 vệ tinh quỹ đạo thấp, đã thay đổi căn bản cách thức tiến hành chiến tranh tại Ukraine kể từ khi được triển khai vào năm 2022. Ban đầu, Starlink được cung cấp để hỗ trợ Ukraine, giúp lực lượng vũ trang nước này duy trì kết nối Internet ổn định, chống lại các cuộc tấn công mạng và gây nhiễu từ Nga. Starlink cung cấp băng thông rộng, liên lạc an toàn ở hầu hết các khu vực, ngay cả những nơi cơ sở hạ tầng truyền thống bị phá hủy. Điều này cho phép Ukraine thực hiện các hoạt động chỉ huy, kiểm soát từ cấp cao đến trao đổi dữ liệu giữa các đơn vị trên chiến trường, đồng thời hỗ trợ chiến tranh máy bay không người lái (UAV) tầm xa.
Tuy nhiên, quân đội Nga nhanh chóng tìm cách khai thác lỗ hổng này. Từ năm 2023, các báo cáo từ Ukraine cho thấy Nga được cho là đã mua trên thị trường “chợ đen” hàng nghìn thiết bị Starlink qua các nước thứ ba, sử dụng chúng cho thông tin liên lạc và điều khiển UAV. Theo CNN, phía Nga thậm chí lắp đặt Starlink lên các UAV tấn công để vượt qua hệ thống gây nhiễu GPS và radio của Ukraine, cho phép chúng tấn công sâu hơn vào lãnh thổ.
Chuyên gia Samuel Bendett từ Trung tâm Phân tích Hải quân (CNA) và Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CNAS) nhận định Nga đã nhận thấy khoảng trống trong hệ thống liên lạc chiến thuật của mình từ đầu cuộc chiến, dẫn đến việc phụ thuộc vào vệ tinh Starlink như một giải pháp dễ dàng và hiệu quả. Đến đầu 2026, Starlink trở thành “xương sống” cho nhiều hoạt động của Nga, từ phối hợp hỏa lực đến truyền dữ liệu UAV thời gian thực.
Ngày 5/2, Bộ Quốc phòng Ukraine thông báo họ đã phối hợp với SpaceX để triển khai hệ thống xác minh thiết bị Starlink, chuyển sang mô hình “danh sách trắng”. Theo đó, chỉ các thiết bị đã đăng ký và được phê duyệt mới có thể kết nối. Động thái này nhằm chặn việc Nga sử dụng Starlink trên UAV tấn công và thông tin liên lạc bất hợp pháp. Ông Musk xác nhận trên mạng xã hội X rằng các biện pháp ngăn chặn Nga sử dụng Starlink “dường như đã hiệu quả”.
Trước đó, SpaceX đã áp dụng các biện pháp kỹ thuật như giới hạn tốc độ di chuyển (ngắt kết nối nếu vượt quá 75-90 km/h), nhằm ngăn chặn việc sử dụng trên UAV. Tuy nhiên, Nga tìm cách lách luật, dẫn đến nhu cầu cần một giải pháp triệt để hơn. Theo War Zone, việc chuyển sang danh sách trắng ngay lập tức làm tê liệt hàng nghìn thiết bị Nga, trong khi Ukraine đang cập nhật danh sách hàng ngày để đảm bảo lực lượng của mình không bị ảnh hưởng.
Chuyên gia Michael Kofman từ Trung tâm Carnegie vì Hòa bình quốc tế nhận xét: “Dựa trên các khiếu nại từ Nga, rõ ràng động thái này đang có tác động, dù mức độ toàn diện chưa rõ ràng”.
Xáo trộn trên chiến trường
Việc ngắt kết nối Starlink đã tạo ra bất ngờ lớn đối với quân đội Nga. Theo Guardian, Nga đã sử dụng hàng nghìn thiết bị Starlink bất hợp pháp cho thông tin liên lạc an toàn sau khi tiến hành chiến dịch quân sự tại Ukraine. Khi hệ thống bị chặn, nhiều đơn vị Nga báo cáo mất đến 90% kết nối Internet, dẫn đến gián đoạn nghiêm trọng trong chỉ huy và kiểm soát. Kênh blog quân sự Nga Two Majors thừa nhận “sự cố hỏng hàng loạt các thiết bị Starlink trên mặt trận” làm tê liệt hoạt động, Nga đang phải quay về các phương tiện cũ như kéo cáp quang hoặc dựng cầu WiFi.
Đặc biệt, lĩnh vực UAV bị ảnh hưởng nặng nề. Nga lắp Starlink lên các UAV cố định cánh để chống gây nhiễu và mở rộng phạm vi tấn công. Theo DroneXL, giới hạn tốc độ trước đó đã làm khó khăn việc triển khai, nhưng danh sách trắng đã tắt hẳn chúng. Chuyên gia Viktor Taran, một cựu chiến binh Ukraine am hiểu về UAV, phân tích rằng hiệu quả UAV Nga sẽ giảm mạnh, dẫn đến tăng thương vong cho Nga và giảm cho Ukraine. Báo cáo từ nhóm du kích Atesh ủng hộ Ukraine cho biết đã xảy ra ít nhất một vụ bắn nhầm chết người trên hướng Zaporozhzhia do thiếu phối hợp, với một tổ xung phong 12 người bị lực lượng Nga tiêu diệt nhầm.
Trên mặt trận rộng lớn hơn, các cuộc tấn công của Nga bị đình trệ. Cố vấn Bộ Quốc phòng Ukraine Serhii Beskrestnov mô tả tình hình là ác mộng cho Nga, khi hoạt động quản lý quân đội gặp khó và các hành động xung phong dừng lại ở nhiều khu vực. Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) xác nhận Nga đang gặp khó khăn trong việc phối hợp, đặc biệt ở các khu vực như Pokrovsk, nơi số lượng UAV tấn công giảm do mất Starlink. Chuyên gia David Hambling chỉ rõ mất Starlink khiến Nga gặp khó khăn trên chiến trường, tăng nguy cơ hỏa hoạn và làm chậm nhịp độ tấn công.
Tác động hai chiều
Ukraine hoan nghênh động thái này như một “chiến thắng lớn”. Bộ trưởng Chuyển đổi Số Mykhailo Fedorov xác nhận các thiết bị Nga bị chặn và danh sách trắng được cập nhật hàng ngày. Trung tâm Truyền thông Chiến lược Ukraine (Stratcom) báo cáo các chiến dịch xung phong của Nga đang bị đình chỉ, hệ thống chỉ huy gián đoạn nghiêm trọng. Chuyên gia Serhii Beskrestnov nhấn mạnh rằng Nga “không có lựa chọn thay thế tương đương về độ ổn định và tốc độ”.
Tuy nhiên, động thái trên cũng ảnh hưởng đến một số thiết bị Ukraine chưa đăng ký. Theo Politico, một số binh sĩ Ukraine bị ngắt kết nối tạm thời, nhưng quá trình xác minh đang diễn ra. Một chuyên gia từ phòng thí nghiệm sợi quang Azov cảnh báo rằng tỷ phú Musk cũng có thể “tắt nguồn” với Ukraine dễ dàng, nhấn mạnh rủi ro phụ thuộc vào một công ty tư nhân.
Giới quan sát quốc tế cho rằng việc ngắt Starlink là đòn giáng bất ngờ lớn nhất vào khả năng tác chiến của Nga. Theo ISW, mất Starlink ảnh hưởng đến chiến lược không kích của Nga. Chuyên gia Anton Zemlyanyi từ Viện Lansing cảnh báo rằng Nga có thể phản ứng bằng cách đe dọa không gian như tấn công vệ tinh. Một chuyên gia từ Forbes lưu ý, sự phụ thuộc vào công nghệ dân sự đã “phản tác dụng” với Nga, biến Starlink thành yếu tố quyết định chiến trường.
Việc ngắt Starlink nhấn mạnh rủi ro phụ thuộc công nghệ dân sự. Các vệ tinh thương mại giờ là lĩnh vực xung đột mới, nơi luật không gian quốc tế chưa theo kịp. Đối với Nga, đây là lời nhắc nhở về khoảng trống công nghệ, có thể thúc đẩy đầu tư vào vệ tinh riêng. Đối với Ukraine và phương Tây, nó chứng minh sức mạnh của hợp tác công-tư, nhưng cũng phần nào cho thấy sự mong manh.
Động thái bất ngờ của SpaceX vào đầu năm 2026 đã tác động đến kế hoạch tác chiến của Nga, gây ra sự hỗn loạn từ thông tin liên lạc đến điều hướng UAV và có thể làm thay đổi cục diện mùa đông chiến trường. Dù Nga đang tìm kiếm giải pháp khắc phục và phát triển thiết bị thay thế, tác động ngắn hạn là rõ ràng, như các chuyên gia quốc tế nhận định.
Nguồn: https://dantri.com.vn/the-gioi/nga-mat-loi-the-chien-truong-khi-bi-vo-hieu-hoa-starlink-20260221200014680.htm
